InfoNu.nl > Educatie en School > Taal > Praeteritio: ik zeg niets

Praeteritio: ik zeg niets

Om een geschreven of gesproken tekst levendiger te maken, kan van stijlfiguren gebruik gemaakt worden. De praeteritio is zo'n stijlfiguur. Het is een grappige manier om de aandacht op iets te vestigen. De luisteraar of lezer zal geboeid blijven. De praeteritio werd al door de Grieken en Romeinen toegepast, maar ook nu nog wordt deze stijlfiguur gebruikt. De kern van de praeteritio is dat men zegt dat men iets niet gaat zeggen en het juist daardoor onder de aandacht brengt.

Betekenis

De praeteritio (Latijn voor 'voorbijgaan') is een stijlvorm die gebruikt wordt om ergens de aandacht op te vestigen. Dat gebeurt echter op een wat slinkse manier namelijk door te zeggen dat men het ergens niet over zal hebben. Iedereen kent wel het gebruik van de zin: 'ik zeg niets'. Daarmee zegt de spreker heel duidelijk wel iets. Hij vestigt de aandacht op iets wat eraan voorafgaat. De praeteritio is eigenlijk zeggen wat men niet gaat zeggen.

Voorbeelden

Voorbeelden van praeteritio's zijn: 'u hoort mij niet zeggen dat ', 'het gaat te ver om te zeggen dat ', 'om nog maar te zwijgen van ' en 'het is niet van belang te weten dat '. Er zijn nog veel meer voorbeelden te geven, maar de voorgaande zinsneden laten aan duidelijkheid niets te wensen over. De spreker gaat de aandacht ergens op vestigen.

De Haagse politiek

Politici gebruiken de praeteritio nogal eens om de aandacht te vestigen op de steken die andere partijen of politici naar hun inzicht hebben laten vallen of om hun zwakheden naar voren te halen. Geert Wilders gebruikte de praeteritio bijvoorbeeld om aan te tonen dat het CDA wel erg happig was om te gaan regeren: 'Ik zeg niet dat ze hun moeder verkopen om te gaan regeren. Maar ze hebben er wel heel veel voor over om in een kabinet te komen', aldus Wilders in De Telegraaf van 22 februari 2010. En ook Mark Rutte, toen nog geen premier, wist er wel raad mee: 'en ik zal niet zo flauw zijn te zeggen dat het de bewindslieden van de PvdA waren, want dat is te gemakkelijk'. Een SP-raadslid in Amsterdam, de heer J.P. Kwint, kondigde onlangs in een commissievergadering aan geen grappen te zullen maken over het draaien van de PvdA.

Literatuur

Ook veel schrijvers bedienen zich van de praeteritio. Een voorbeeld hiervan is Charles Dickens in het volgende citaat (uit het Engels vertaald uit 'The Life and Adventures of Nicholas Nickleby,1839): 'Het is in het geheel niet aan mij om te zeggen hoe en in hoeverre het sommige echtgenotes lukt om hun mannen onder de duim te houden, zoals zij doen, hoewel ik een persoonlijke mening koester aangaande dit onderwerp en hoewel ik zou kunnen denken dat geen enkel lid van het parlement getrouwd zou moeten zijn, aangezien drie van de vier getrouwde leden moeten stemmen in overeenstemming met het geweten van hun vrouw (als zoiets al bestaat)'. De praeteritio is echter nog veel ouder dan de literatuur die Dickens schreef. Seneca (± 4 v. Chr. - 65 na Chr.) gebruikte de praeteritio reeds in zijn Epistulae Morales ad Lucilium (Brieven aan Lucilius). Hij schreef (vertaald uit het Latijn): 'Ik wil mij niet begeven op het enorme terrein en een uiteenzetting geven over de behandeling van slaven tegen wie wij zeer hoogmoedig, zeer wreed, zeer beledigend zijn. Dit is evenwel de hoofdzaak van mijn voorschrift: jij moet zo omgaan met een persoon van lagere afkomst als jij zou willen dat een persoon van hogere afkomst met jou omgaat'. Daarmee heeft hij zijn punt maar al te zeer duidelijk gemaakt. Ten slotte wil ik niet onvermeld laten hoe Hildebrand (pseudoniem voor Nicolaas Beets,13 september 1814 13 maart 1903) in zijn Camera Obscura gebruik maakt van de hier beschreven stijlfiguur: 'Ik beschrijf u het diner niet, met al zijn opscherpende tomaat- en andere sausen, cayenne, soya, kruidenazijn(). Dat het servies van zilver en de kopjes van blauw porselein waren, behoeft niet te worden opgemerkt.'

Retorica

Naast de term praeteritio wordt de genoemde stijlvorm ook wel aangeduid als preteritio, paralipsis, occultatio, apophasis, ataphasis en parasiopesis. Deze stijlfiguur is dan ook een zeer bekend middel uit de retorica. Gebruik van de praeteritio ter verdediging van argumenten kan bijdragen aan het doel van de gebruiker om zijn zaak zo sterk mogelijk te doen lijken. Als de gebruiker een zwak argument gebruikt, wordt het voor de tegenstander lastiger om de spreker verantwoordelijk te houden voor fouten in zijn argumentatie. Hij heeft het immers niet met zoveel woorden gezegd. Zo beschermt de spreker zichzelf tegen kritiek van zijn opponent. Als de gebruiker van de praeteritio daarentegen een sterk argument in handen heeft, zal het opgeven van het zogenaamd niet gebruikte argument zijn zaak nog sterker doen lijken. Bovendien lijkt hij daarmee goedbedoelend en moreel superieur aan zijn tegenstander, terwijl hij zijn kritiek over deze tegenstander toch onder de aandacht van zijn publiek brengt.

De doelen die worden nagestreefd bij het gebruik van de preateritio zijn de volgende:
  • Eer behalen - zij het niet teveel - voor de discretie die wordt betoond, terwijl men intussen gewoon indiscreet is;
  • De luisteraar of lezer nog iets te raden geven om op die manier een argument kracht bij te zetten;
  • Het begrenzen van de discussie over een controversieel onderwerp door iets maar half te zeggen zodat een weerlegging wordt opgeroepen;
  • De amusementswaarde van het betoog verhogen.

Lees verder

© 2014 - 2019 Catrien, het auteursrecht (tenzij anders vermeld) van dit artikel ligt bij de infoteur. Zonder toestemming van de infoteur is vermenigvuldiging verboden.
Gerelateerde artikelen
Woordschikking en benadrukking in de Nederlandse taalWoordschikking en benadrukking in de Nederlandse taalVan de stijlfiguren die in de Nederlandse taal gebruikt worden, zijn er veel gericht op het benadrukken van een bepaald…
Tegenstellingen en ontkenningen in de Nederlandse taalTegenstellingen en ontkenningen in de Nederlandse taalIn de Nederlandse taal worden veel stijlfiguren gebruikt. Tegenstellingen worden regelmatig gebruikt en zijn onder te ve…
De klassieke retoricaDe klassieke retoricaOndanks dat de klassieke retorica nog in de jaren voor Christus gevestigd is, is er nog veel van terug te vinden in de m…
Spot in de Nederlandse taalSpot in de Nederlandse taalIn de Nederlandse taal wordt regelmatig gebruik gemaakt van verschillende vormen van spot. De meest gebruikte spot is in…
Opsommingen in de Nederlandse taalOpsommingen in de Nederlandse taalOpsommingen zijn veelgebruikte stijlfiguren in het Nederlands. Opsommingen die als stijlfiguren gebruikt worden, worden…
Bronnen en referenties
  • Website : http://nl.wikipedia.org/wiki/Paraleipsis
  • Onze Taal, februari/maart 2011
  • Website: http://grammar.about.com/od/mo/g/occultatioterm.htm
  • Website: http://www.webklik.nl/user_files/2011_04/250593/D3_Latijn_-_Seneca.pdf
  • Website: http://www.scholieren.com/boekverslag/45915

Reageer op het artikel "Praeteritio: ik zeg niets"

Plaats als eerste een reactie, vraag of opmerking bij dit artikel. Reacties moeten voldoen aan de huisregels van InfoNu.
Meld mij aan voor de tweewekelijkse InfoNu nieuwsbrief
Ik ga akkoord met de privacyverklaring en ben bekend met de inhoud hiervan
Infoteur: Catrien
Laatste update: 07-07-2015
Rubriek: Educatie en School
Subrubriek: Taal
Bronnen en referenties: 5
Schrijf mee!