InfoNu.nl > Educatie en School > Diversen > In gesprek met de leerling: het onderwijsleergesprek

In gesprek met de leerling: het onderwijsleergesprek

Veel leraren vinden het in gesprek zijn met leerlingen een van de leukste aspecten binnen hun docentenbestaan. Het maakt daarbij niet uit of het gaat om gesprekken met een individuele leerling, een groepje uit de klas of met de hele klas. Alle vormen hebben hun eigen charme en kennen ook hun eigen problemen. Maar niet ieder gesprek is een onderwijsleergesprek. Wat is het dan wel?

Wat is een onderwijsleergesprek?

Onder een onderwijsleergesprek verstaan we een gesprek tussen docent en leerling(en) of tussen leerlingen onderling onder leiding van de docent. De docent stelt daarbij het probleem of de centrale vraag vast (meestal uit het vakgebied), bepaalt de structuur van het gesprek, schakelt alle leerlingen in door vragen te stellen en antwoorden te ontlokken en door te spelen, vraagt veel door, daagt uit en brengt de leerlingen naar (liefst) gemeenschappelijke oplossingen en conclusies. Het gesprek is gericht op het ontwikkelen van het denken van de leerlingen. In essentie komt het erop neer dat docenten eerst het denken van de leerlingen zichtbaar moeten maken om daarna dieper op de stof in te gaan. Op deze manier krijgen leerlingen de kans ideeën te ontwikkelen, te testen en tot conclusies te komen. Dit vraagt van de docent dat hij serieus geïnteresseerd is in het denken van zijn leerlingen en door middel van vragen belangstelling en respect voor dat denken probeert op te brengen.

Niveau van vragen

Docenten kunnen het onderwijsleergesprek in zowel een open als een gesloten vorm met leerlingen voeren. In een gesloten onderwijsleergesprek stelt de docent vragen aan individuele leerlingen. Antwoorden worden daarna door de docent doorgespeeld aan andere leerlingen. In een open onderwijsleergesprek stimuleert de docent dat leerlingen direct op elkaars vragen en antwoorden ingaan, elkaar antwoord geven op de vragen of elkaar vragen stellen. Het stellen van vragen en het doorvragen op antwoorden is een van de krachtigste middelen voor docenten om leerlingen te laten denken. Een zorgvuldig opgebouwde volgorde van vragen geeft helderheid en structuur in een les, alhoewel een onderwijsleergesprek nooit precies zo zal verlopen als is gepland. En dat moet ook niet, want de inbreng van leerlingen móet invloed hebben op het verloop van het gesprek.

Niveau van vragenDenkactiviteiten van leerlingen
OnthoudenBeschrijven, benoemen, opzeggen, vertellen, definiëren, stappen aangeven
BegrijpenIn eigen woorden weergeven, onderscheiden, uitleggen, een verklaring geven, afleiden, voorspellen, beredeneren, verdedigen, samenvatten
Hogere orde denkenEvalueren, beoordelen, speculeren, uitvinden, aantonen, toepassen, analyseren, vergelijken, inschatten, als-dan-redeneringen houden, bewijzen voor conclusies aangeven, ontwerpen, selecteren en beargumenteren

In de literatuur over didactische werkvormen vinden we doorgaans vier argumenten voor het onderwijsleergesprek:

1. Actief en effectief leren
  • Een onderwijsleergesprek is een uitstekende manier om leerlingen te activeren. Je spreekt leerlingen direct aan en je verlangt van hen dat ze nadenken (én doordenken). Ook van de andere leerlingen wordt verlangd dat ze participeren door op elkaar te reageren. Is een onderwijsleergesprek daadwerkelijk een effectieve manier van leren? De praktijk heeft uitgewezen dat het in elk geval effectiever is dan de docent die de hele dag aan het woord is.

2. Zichtbaarheid van het denken
  • De docent bepaalt het onderwerp en richt zich op het ontwikkelen van het denken van leerlingen. Hij moet dus het leren van leerlingen zichtbaar maken door ze antwoorden te laten geven op zijn vragen. Daarna wordt dieper op het gegeven antwoord ingegaan. Het leren wordt als het ware vertraagd door gegeven antwoorden nauwkeurig te analyseren. Het onderwijsleergesprek moet er idealiter toe leiden dat leerlingen ideeën ontwikkelen en hun ideeën testen. Het beheersen van deze strategie lijkt eenvoudig maar is het niet. Voor een docent blijft het moeilijk om stille leerlingen te activeren. Als dat niet lukt is het denken ook niet zichtbaar.

3. Ontwikkeling van het leren
  • Het onderwijsleergesprek ‘dwingt een leerling om zich helder te uiten. Daarmee ontwikkelt het denken zich.

4. Meerdere invalshoeken
  • Bij een les waarin bijvoorbeeld de discussie of het debat centraal staat is het van belang om de verschillende invalshoeken en argumenten boven water te krijgen. Als er verschil in standpunt is kan het voor alle leerlingen heel leerzaam zijn.

Hoe start je een onderwijsleergesprek?

Het volgende stappenplan kan worden gehanteerd om een onderwijsleergesprek te starten.

Eenvoudig stappenplan onderwijsleergesprek
1. Neem een duidelijk probleem in gedachten (lesontwerp).
2. Leid de vraag/het probleem (en de procedure!) in, maak deze betekenisvol en stel de vraag/poneer het probleem.
3. Geef de leerlingen de tijd om over een eerste antwoord na te denken. Vertel dat de leerlingen ook. Wacht in elk geval tien seconden.
4. Geef een willekeurige leerling de beurt.
5. Bevestig het antwoord (‘Oké, dat is één mogelijkheid!’ en wacht daarna weer even. Vraag leerlingen even te wachten met reageren (‘Denk even na’.)
6. Vraag andere leerlingen te reageren; met name die leerlingen die een ander antwoord hebben dan het eerste antwoord.
7. Inventariseer antwoorden van andere leerlingen (‘Wie heeft eenzelfde antwoord, wie iets anders?’).
Vanaf dat moment zijn er geen standaardhandelingen meer. Dat hangt af van de (open of gesloten) probleemstelling van de docent en van de antwoorden van de leerlingen.

Adviezen

Tot slot nog een viertal adviezen:
  • Houd het leergesprek de eerste keren kort (vijf tot tien minuten);
  • Houd het leergesprek de eerste keren gesloten;
  • Pas het leergesprek in eerste instantie toe in een groep waar een goed leerklimaat heerst;
  • Oefen het eerste open onderwijsleergesprek met een onderwerp dat niet gevoelig ligt in de groep.

Wanneer docent en leerlingen aan een dergelijke manier van werken gewend zijn, is het mogelijk het onderwijsleergesprek meer open en langer te maken.
© 2009 - 2019 Braingirl, het auteursrecht (tenzij anders vermeld) van dit artikel ligt bij de infoteur. Zonder toestemming van de infoteur is vermenigvuldiging verboden.
Gerelateerde artikelen
Hoe is het onderwijs in de onderbouw opgebouwd?Hoe is het onderwijs in de onderbouw opgebouwd?De eerste twee jaar van het voortgezet onderwijs wordt de onderbouw genoemd. Er bestaat een voorgeschreven structuur voo…
Het Montessori OnderwijsJe kind gaat naar de basisschool. Er moet een belangrijke keuze gemaakt worden. Naar welke school gaat je kind en wat vo…
Bezuinigingen onderwijs 2012Het kabinet voert in 2012 allerlei bezuinigingen door op het gebied van onderwijs. Niet alleen in het hoger onderwijs wo…
Stichting Nederlands Onderwijs in het BuitenlandStichting Nederlands Onderwijs in het BuitenlandWonen in het buitenland is het voor Nederlandse kinderen niet gemakkelijk om de Nederlandse taal bij te houden. In het b…
Didactiek: leerlingkenmerkenDe leraar moet doelen kunnen kiezen, ordenen en formuleren. Voor deze doelen te kunnen bereiken, moet men echter vooraf…
Bronnen en referenties
  • Sebo Ebbens en Simon Ettekoven gaan in hun boeken Effectief leren in de les (1996) en Samenwerkend leren (2005) uitgebreid in op verschillende gespreksvormen, waaronder het onderwijsleergesprek.

Reageer op het artikel "In gesprek met de leerling: het onderwijsleergesprek"

Plaats als eerste een reactie, vraag of opmerking bij dit artikel. Reacties moeten voldoen aan de huisregels van InfoNu.
Meld mij aan voor de tweewekelijkse InfoNu nieuwsbrief
Ik ga akkoord met de privacyverklaring en ben bekend met de inhoud hiervan
Infoteur: Braingirl
Gepubliceerd: 10-01-2009
Rubriek: Educatie en School
Subrubriek: Diversen
Bronnen en referenties: 1
Schrijf mee!