InfoNu.nl > Educatie en School > Taal > Ballen in gezegden, spreekwoorden en uitdrukkingen

Ballen in gezegden, spreekwoorden en uitdrukkingen

De Nederlandse taal kent heel veel gezegden en spreekwoorden met het woord bal, balletje of ballen erin. Niet zo verwonderlijk eigenlijk, want ballen komen echt overal voor. In dit artikel staat een opsomming van bekende en minder bekende gezegden en spreekwoorden waar ballen in voorkomen. Niet alles is ABN (Algemeen Beschaafd Nederlands), ook populaire uitdrukkingen en zogenaamde “straattaal” (veelal Engels/Amerikaans) zijn opgenomen, zolang er maar "bal" in voorkomt.

Ballen in het algemeen

Als je een willekeurig persoon vraagt waar hij of zij het eerst aan denkt bij het woord “bal”, krijg je meestal te horen: voetbal, kerstbal, gehaktbal ........ Deze drie zijn in Nederland verreweg het meest populair. Tegelijkertijd geeft dit ook aan waar veel mensen het woord ballen mee associëren. Dat zijn ballen voor sport en spel en ballen met betrekking tot eten. Dus niet alleen gehaktbal maar ook kauwgombal, bitterbal, soepballetjes, toverbal, enz. Behalve in sport en voedsel komen ballen in nog veel meer andere toepassingen voor. Denk dus niet alleen aan kerstballen maar bijvoorbeeld ook aan lottoballetjes, bruisballen, decoratie-ballen, stressballetjes, enz. Wie echt veel wil lezen over allerlei ballen zou eens een kijkje moeten nemen op de website van Balpoint.

Ballen in gezegden, spreekwoorden en uitdrukkingen

Daarnaast zijn ballen ook ruim vertegenwoordigd in onze taal. Veel gezegden zijn oorspronkelijk afkomstig uit diverse balspelen en vervolgens opgenomen in de Nederlandse taal. Ook staat het woord "bal" vaak synoniem voor "niets". Veel uitdrukkingen ken je wellicht, bij andere denk je misschien “nog nooit van gehoord”.

  • Je hebt er de ballen verstand van (Je hebt er totaal geen verstand van)
  • De bal doorspelen (Een probleem doorgeven aan een ander)
  • Ik vind er geen bal aan (Ik vind hier absoluut niets aan / iets niet leuk vinden)
  • De bal misslaan (Zich vergissen)
  • Wie kaatst, moet de bal verwachten (Wie iemand iets doet, moet iets terug verwachten)
  • Een balletje over iets opgooien (Zinspelend over iets beginnen te spreken)
  • De Ballen! (Vergeet het maar! / Ook als groet voor “tot ziens”)
  • De kolf naar de bal werpen (De moed verliezen, het opgeven)
  • Interesseert mij geen bal (Niet interessant voor mij / heb totaal geen belangstelling)
  • Elkaar de bal toespelen (Elkaar begunstigen en anderen uitsluiten)
  • De bal in de ploeg houden (De tegenstander samen onder druk houden)
  • Hij snapt er geen bal van (Hij snapt er helemaal niets van)
  • Uilebal (benaming/scheldwoord voor een stom iemand)
  • Hij werkt zich de ballen uit de broek (Hij werkt zeer hard)
  • Hij is zo kaal als een biljartbal (Hij is heel erg kaal)
  • Iemand een grote slijmbal vinden (Vinden dat iemand bij een ander zit te slijmen)
  • De bal is rond (Het is onvoorspelbaar. Het kan alle kanten op gaan)
  • Het balletje gaat rollen (Dit zal gevolgen hebben)
  • Balorig (Lett: slechthorend / Fig: niet meer naar rede willen luisteren)
  • Maakt mij geen bal uit (Kan mij niets schelen, hoe of wat)
  • Het sneeuwbaleffect (Iets wat klein begint, kan groots eindigen)
  • Dat brengt de bal aan het rollen (Dat is de oorzaak van nieuwe ontwikkelingen)
  • Met gebalde vuist (Men maakt een gebalde vuist om een gevoel van woede te uiten)
  • Een balletje trappen (Een potje gaan voetballen)
  • Het balletje kan raar rollen (Het lot van de bal (lees: het spel) is onvoorspelbaar)
  • Kakbal (benaming/scheldwoord voor iemand met heel veel kapsones)
  • Zij heeft hem bij de ballen (Zij heeft "grip" op hem / Hij zit onder de plak)
  • Iets uit de mottenballen halen (Iets van lang geleden oprakelen)
  • Het is hier een ballentent (Het is hier niets aan, niet leuk)
  • Hij heeft geen ballen (Hij is karakterloos, “slappe” kerel (figuurlijk), een echte “softie”)
  • Blauwe ballen (Als je erg opgewonden bent, maar niet klaarkomt, kun je een onaangenaam gevoel in je ballen krijgen)
  • Haarbal (benaming/scheldwoord voor een dier of mens)
  • Aan de bal zijn (Geeft aan welke ploeg balbezit heeft)
  • Baldadig (Negatief bedoeld: druk, uitgelaten)
  • Wat een bal gehakt (Wat een dom figuur; wat een sukkel)
  • Tot speelbal is geworden van (Slachtoffer is geworden van)
  • De bal ligt nu bij hem (Nu is de ander aan de beurt om aktie te ondernemen)
  • We’re having a ball (We hebben een ontzettend fijne tijd / het reuze naar je zin hebben / veel plezier hebben / feest vieren)
  • Het is daar weer bal (Er is daar weer ruzie)
  • De bal tegen de touwen aanwerken (Een doelpunt scoren)
  • Geen bal uitvoeren (Lui / Helemaal niets doen)
  • Dat is een bal voor open doel (Een opmerking waar een zeer voor de hand liggend weerwoord op gegeven kan worden)
  • De bal terugkaatsen (Een treffend antwoord teruggeven / Iemand goed van repliek dienen)
  • Dat gaat je geen bal aan (Dat gaat je niets aan / Daar heb je niks mee te maken)
  • Ik zie geen bal (Ik zie helemaal niets)
  • Er zich geen bal van aantrekken (Zich nergens wat van aantrekken)
  • Er is geen bal op de TV (Er is geen één leuk programma op televisie)

Mis jij in de opsomming hierboven nog een "ballen-uitdrukking", laat het me weten dan kan ik hem erbij plaatsen.
© 2009 - 2017 Drem, het auteursrecht (tenzij anders vermeld) van dit artikel ligt bij de infoteur. Zonder toestemming van de infoteur is vermenigvuldiging verboden.
Gerelateerde artikelen
Spreekwoorden over appels in de Nederlandse taalSpreekwoorden over appels in de Nederlandse taalAppels, we vinden deze vruchten zo gewoon. Dit fruit maakt deel uit van onze Nederlandse (eet)cultuur. Zo gewoon en al z…
Wat is nu precies straattaal?Je hoort steeds vaker woorden waar je van denkt; wat betekent dat nu weer? Word ik ouderwets? Dat zal zeker niet het gev…
SpreekwoordenspelSpreekwoordenspelHeb je zin om met opa en/of oma en de kinderen een gezelschapsspel te spelen? Om op een ongedwongen manier gezellig met…
Dementie en taal: spreekwoorden in activiteitenDementie en taal: spreekwoorden in activiteitenMet mensen met dementie kan het leuk en zinvol zijn om taalactiviteiten te doen. Ook als hun spreektaal door bijvoorbeel…
Schoenen: ons dagelijks schoeisel in spreekwoordenSchoenen: ons dagelijks schoeisel in spreekwoordenDe schoenen, waarop wij iedere dag lopen, zijn in onze spreekwoorden terecht gekomen. Lang voordat opiniepeilingen en st…
Bronnen en referenties
  • Mijn eigen website www.balpoint.nl

Reageer op het artikel "Ballen in gezegden, spreekwoorden en uitdrukkingen"

Plaats een reactie, vraag of opmerking bij dit artikel. Reacties moeten voldoen aan de huisregels van InfoNu.
Meld mij aan voor de tweewekelijkse InfoNu nieuwsbrief
Reacties

Cecile van de Voorde, 16-12-2016 20:46 #10
Aanvulling gezegdes en spreekwoorden over BAL:
op de bal spelen en niet op de persoon… vr. gr. CvdV

Ilse, 23-10-2016 13:59 #9
Ik zag 'm al eerder in een reactie staan; "Het is weer bal". Dit zeg en hoor ik regelmatig maar ik heb vooralsnog geen oorsprong hiervan kunnen terugvinden op internet. Wel de betekenis, maar dus niet waar het vandaan komt. Is het een typische Amsterdamse uitdrukking, en hoe oud?

Anne, 02-10-2016 14:06 #8
Als een balletje zijn (dronken)

René Caderius van Veen, 14-01-2016 16:20 #7
Wat ik niet kon vinden in de lijst is de achtergrond / betekenis / herkomst van het tegenwoordige toekennen van de 1 t/m 5 ballen in plaats van wat gebruikelijk was 1 tot en met 5 sterren. Ik ben benieuwd naar het antwoord.

Cor, 10-12-2015 18:44 #6
Ik gebruik zelf geregeld de zegswijze 'het is weer bal'. Daarmee bedoel ik te zeggen dat het weer feest is, dat het weer raak is in de negatieve zin van het woord. Eerlijk gezegd heb ik geen idee of ik dit zelf heb bedacht of ergens heb opgepikt. Ik weet dan ook niet of het enige status heeft. Ik vind hem zelf wel leuk.

Monique, 17-11-2014 11:25 #5
Zo lam als een balletje

Andrea, 04-11-2014 12:19 #4
Iemand schreef mij ' het leven mag dan altijd bal zijn, … ' en ik weet niet wat het betekent. Zo kom ik op deze website terecht. Daar lees ik : 'Ook staat het woord "bal" vaak synoniem voor "niets". ' Maar is het niet zo dat 'bal' juist iets is. 'Geen bal' = niets. Dus 'bal' zou juist wel iets zijn?

Maayke, 26-03-2013 22:24 #3
Alle ballen in de lucht houden.

Drem (infoteur), 05-12-2009 15:42 #2
Beste Cootje,

Ik dacht, maar absoluut zeker weten doe ik niet, dat de uitdrukking ontstaan is in Lotto live, een spelprogramma destijds gepresenteerd door Robert ten Brink. Met deze link (
http://www.lotto.nl/web/show/id=43954) Kun je de volgende informatie vinden:
Op zondag 1 september 1974 vond de eerste Lotto-trekking plaats. 'Alle ballen verzamelen' werd al vrij snel een begrip in de Nederlandse samenleving. Bij de eerste trekkingen konden deelnemers naast geldprijzen ook een auto, een huis en… echt goud winnen. Hieronder vind je ruim een kwart eeuw Lotto-feiten in vogelvlucht. Van 41 naar 45 ballen. En van een videorecorder als hoofdprijs naar de Jackpot van? 5 miljoen of meer.

Met vriendelijke groeten,
Drem

Cootje Vredenduin, 05-12-2009 11:23 #1
Ik hoopte te vinden waar de uitdrukking "alle ballen verzamelen" vandaan komt, maar tot op heden heb ik het niet kunnen vinden.

Infoteur: Drem
Laatste update: 26-07-2009
Rubriek: Educatie en School
Subrubriek: Taal
Bronnen en referenties: 1
Reacties: 10
Schrijf mee!