InfoNu.nl > Educatie en School > Taal > Een bijzonder soort collectiva: het geboefte

Een bijzonder soort collectiva: het geboefte

Een collectivum is een woord waarbij je noodzakelijkerwijs moet denken aan een verzameling van bij elkaar horende mensen of dingen. Voorbeelden: "hersenen", "ingewanden", "kudde", "visite". Veel van deze woorden, zoals de eerste twee voorbeelden, kennen we uitsluitend in het meervoud. Andere, zoals de laatste twee voorbeelden, staan meestal in het enkelvoud. Hieronder volgt een niet compleet overzicht, met bijzondere aandacht voor een speciale subgroep van enkelvoudige collectiva: de woorden van het type "geboefte".

Meervoudige collectiva

Het gaat bij een collectivum (meervoud: collectiva of collectieven) om woorden als de genoemde hersenen en ingewanden, verder ook luitjes, Olympische Spelen, wegwerkzaamheden, werklieden, zeelieden enzovoort. Kenmerkend daarbij is, dat je er van die verzameling niet eentje kunt aanduiden, zoals één ingewand of één Olympisch Spel. En als een dergelijk enkelvoud wel bestaat, heeft het een andere betekenis dan "eentje uit het geheel". Zo kan "het ingewand" wel duiden op het inwendige, het binnenste, de gemoedstoestand, maar niet op één darm of één maag. In de meeste gevallen wordt het enkelvoudige woord helemaal nooit gebruikt. Er bestaat niet zoiets als één luitje of één wegwerkzaamheid.
Alles bij elkaar lijkt dit volstrekt logisch: we duiden in het Nederlands een meervoudig begrip ook aan met een meervoudig woord. Maar het kan ook anders.

Enkelvoudige collectiva

Nog vaker dan meervoudige collectiva kent het Nederlands enkelvoudige collectiva. Enkelvoudige woorden dus waarbij je noodzakelijkerwijs moet denken aan een verzameling van bij elkaar horende eenheden. In de dierenwereld: de grote groep waartoe ook horde, kudde, meute, roedel, troep, vee en vlucht behoren. In de mensenwereld: bevolking, familie, gezin, lui (werklui, zeelui,...), natie, publiek, visite, volk; vaak in negatieve zin ook wel meute, horde, troep enzovoort, als het om toeristen, demonstranten, hooligans of andere ontevredenen gaat. In de geüniformeerde wereld: bataljon, eskader, leger, marechaussee, peloton, politie. In de sport: achterhoede, as, middenlinie, voorhoede, elftal, (reserve-)bank, bus, kopgroep, peloton en vele andere. In het huishouden: afwas, bestek, couvert, meubilair, servies, vaat. Daarnaast nog woorden als archipel, gewas, kwartet, vracht. De meeste van deze woorden kennen we ook in het meervoud: voor een voetbalwedstrijd zijn immers twee elftallen nodig en in Friesland lopen heel wat kuddes of kudden koeien in de wei. Ook al staan deze collectiva in het enkelvoud, ze betreffen altijd een meervoudig begrip. Dat wordt in het Engels bijvoorbeeld benadrukt door achter deze woorden dan ook een meervoudige persoonsvorm te zetten: Het volk heeft gesproken is niet * The people has spoken, maar The people have spoken.

Een bijzondere soort

Binnen de enkelvoudige collectiva kunnen we in het Nederlands een speciale groep ontdekken, namelijk van enkelvoudige collectiva die beginnen met ge- en eindigen op -te. Een redelijk compleet rijtje van deze woorden staat in de tabel hieronder.

gebeentegedoentegesteente
gebeftegeduintegesternte
gebergtegehaltegestoelte
gebinte? gehemeltegetakte
geboeftegeloftegetimmerte
geboomtegemeentegevaarte
gebladertegemuurtegevederte
? geboortegenachtegeveerte
gebuurtegeneugtegevleugelte
? gedaantegepluimtegevogelte
? gedachtegeraamtegewolkte
gedarmtegeschriftegewoonte
? gedeeltegestaltegewormte
gedierte/ongediertegestarntegezindte

We kunnen deze woorden beschouwen als voorbeelden van hun overkoepelende betekenis: "het geheel van ..." of "de verzameling van ...". In die betekenis is er geen verschil met de eerder genoemde enkelvoudige collectiva; de woorden van het type geboefte zijn daarvan dan ook een deelverzameling.

Een aantal eigenaardigheden van deze deelverzameling is het vermelden waard:
  • In het Nederlands zijn alle woorden van het type geboefte onzijdig (het-woorden).
  • De woordvorming ge-STAM-te is typisch Nederlands. In het Duits kennen we woorden als Gebälk, Geflügel, Geschirr en Gehirn, ook collectiva, wel beginnend met Ge-, maar zonder de uitgang -te.
  • De groep collectiva ge-STAM-te lijkt niet productief te zijn, dat wil zeggen, er ontstaan niet met enige regelmaat nieuwe vormen van dit type. Op zich zou het wel kunnen: naast meubilair zou er ook gemeubelte kunnen bestaan, en naast tegelwerk bijvoorbeeld getegelte, maar dit soort neologismen komen we niet of nauwelijks tegen. De groep collectiva van het type geboefte noemen we dan ook een gesloten groep.
  • Bij sommige woorden is het twijfelachtig of ze wel tot de collectiva mogen worden gerekend: geboorte, gedaante, gedachte, gedeelte en gehemelte lijken niet noodzakelijkerwijs te duiden op een verzameling van bij elkaar horende dingen. Daarom staat er in de tabel ook een vraagteken voor vermeld.
  • Lang niet alle Nederlandse woorden die beginnen met ge- en eindigen op -te zijn collectiva. Sterker nog, het aantal woorden ge(...)te die niet een collectivum zijn is groter dat het bovenstaande aantal collectiva. Denk aan woorden als gekte en geste, en aan samenstellingen als geslachtsziekte, geldboete, gemeentebeambte en gebedsruimte. Hun aantal loopt zeker tegen de 60, tegenover de 42 genoemde collectiva.
© 2012 - 2019 Elloo, het auteursrecht (tenzij anders vermeld) van dit artikel ligt bij de infoteur. Zonder toestemming van de infoteur is vermenigvuldiging verboden.
Gerelateerde artikelen
Noam Chomsky: Generatieve taalkundeNoam Chomsky is één van de invloedrijkste wetenschappers van de twintigste eeuw. Hij is een Amerikaanse wetenschapper di…
De invloed van Ferdinand de Saussure op taalkundeDe invloed van Ferdinand de Saussure op taalkundeFerdinand de Saussure was een Zwitserse taalwetenschapper die werd geboren in 1857. Hij legde de basis voor de huidige t…
Lambert ten Kate als taalkundigeLambert ten Kate als taalkundigeLambert ten Kate werd in 1674 geboren te Amsterdam. Ten Kate wordt gezien als de grondlegger van de Nederlandse taalkund…
Wat is fonetiek?Wat is fonetiek?Fonetiek is een onderdeel van taalkunde dat bestudeert hoe taal klinkt, oftewel de uitspraak van taal. Wat spelling is v…
Taalniveaus - Een duidelijke uitlegTaalniveaus - Een duidelijke uitlegDe Nederlandse taal bestaat uit enorm veel woorden, letters, klanken en klankstukjes. Elk woord heeft zo zijn eigen spel…
Bronnen en referenties
  • ANS (Algemene Nederlandse Spraakkunst)
  • Van Dale Groot Woordenbeok der Nederlandse Taal (14e druk)
  • Van den Toorn, Nederlandse Grammatica (9e druk)

Reageer op het artikel "Een bijzonder soort collectiva: het geboefte"

Plaats als eerste een reactie, vraag of opmerking bij dit artikel. Reacties moeten voldoen aan de huisregels van InfoNu.
Meld mij aan voor de tweewekelijkse InfoNu nieuwsbrief
Ik ga akkoord met de privacyverklaring en ben bekend met de inhoud hiervan
Infoteur: Elloo
Gepubliceerd: 14-08-2012
Rubriek: Educatie en School
Subrubriek: Taal
Bronnen en referenties: 3
Schrijf mee!