Veel gebruikte Latijnse begrippen en hun vertaling

De Latijnse taal heeft in Nederland heel lang een vooraanstaande rol gespeeld. Dit was vooral het geval in de kerk, in het onderwijs en in de wetenschappelijke wereld. Er zijn Latijnse begrippen die nog steeds worden gebruikt in onze taal. Deze worden met regelmaat gebruikt door bijvoorbeeld schrijvers, wetenschappers en journalisten, in woord en geschrift. Een overzicht van veel gebruikte Latijnse begrippen en hun vertaling in het Nederlands.

• Begrippenlijst
  

Inleiding

Het Latijn is onderdeel van een grote groep talen, die onderling in bepaalde mate verwant zijn met elkaar. In de Romaanse talen (Frans, Spaans, etc.) is duidelijk de verwantschap met het Latijn te herkennen. Maar ook de Germaanse talen (Duits, Engels, Noors etc.) hebben zoveel met elkaar gemeen dat ze verwant zijn aan elkaar. Dat geldt ook voor het Grieks en de daarvan afgeleide dialecten, voor de Slavische talen en voor de Indo-Iraanse talen. Deze taalfamilies zijn onderling heel verschillend, maar ze blijken evengoed zoveel overeenkomsten te hebben dat men in de taalwetenschap heeft geconcludeerd dat al deze verschillende talen zijn voortgekomen uit een soort oertaal. Deze oertaal wordt Indo-Europees genoemd.

Ontwikkeling
Het Latijn is een Indo-Europese taal. Het werd gesproken door de Latini (Latijnen), de bewoners van de landstreek Latium, in Midden-Italië. Later ontstond hieruit Rome, de stad van de Romeinen. De Romeinen veroverden in de eerste eeuwen van onze jaartelling grote delen van onder andere West-Europa. Dit had grote gevolgen voor de taalkundige ontwikkelingen in deze gebieden. In West-Europa werd Latijn de taal van bestuur en handel en met de ontwikkeling van het christendom kwamen er steeds meer christelijke woorden in het Latijn. Op deze manier ontstond er naast het gewone Latijn een christelijke groepstaal.

Kerk en School
In de negende eeuw kwam het school- en onderwijssysteem van de grond en uit de scholen ontstonden in de elfde eeuw de eerste universiteiten, waar Latijn de voertaal was. Scholen waren in die tijd meestal verbonden aan kerken en kloosters. Vandaar dat er nog steeds in kerken en op universiteiten nogal wat woorden worden gebruikt die direct of indirect uit het Latijn stammen. Helemaal duidelijk is dat in de wetenschap, waar ze volop worden gebruikt: denk aan de medische terminologie, of aan termen voor planten, dieren en scheikundige stoffen.

Zie hiervoor ook: Veel gebruikte medische termen en hun vertaling

Latijnse woorden in het Nederlands

Er zijn Nederlandse woorden waarvan de afstamming goed herkenbaar is in onze taal; ze hebben nauwelijks veranderingen ondergaan. Voorbeelden hiervan zijn:

• kaas: caseum
• kasteel: castellum (= fort)
• straat: via strata (=geplaveide weg)
• kamer: camera
• heer: herus
• vest: vestis (= kledingstuk)

Andere woorden zijn door ons direct overgenomen maar hebben in het Nederlands gaandeweg een andere betekenis gekregen. Voorbeelden hiervan zijn:

• alibi: op een andere plaats
• agenda: dat wat gedaan moet worden
• credo: ik geloof
• veto: ik verbied
• album: iets wits
• ad rem: bij de zaak

Veel gebruikte Latijnse begrippen met vertaling

Dan zijn er de Latijnse woorden en begrippen die we nog min of meer in hun letterlijke betekenis gebruiken. Veel worden voornamelijk in de wetenschappelijke wereld gebruikt of in bijvoorbeeld de advocatuur, maar andere zijn meer algemeen in gebruik. Voor mensen die klassiek geschoold zijn is de betekenis meestal wel duidelijk maar voor mensen die geen onderwijs in het Latijn hebben gehad kan een verklarende woordenlijst wellicht handig zijn. Eerst volgt de vertaling, eventueel erachter de letterlijke betekenis.

Begrippenlijst

Latijnse term	Vertaling	Letterlijke betekenis
A.D.= Anno Domini	na Christus' geboorte (het jaar nul)	in het jaar van de Heer
a fortiori	sterker nog
ante meridiem	voor 12.00 uur	voor de middag
a priori	van te voren
a posteriori	achteraf beschouwd
ad fundum	het glas leegdrinken	tot de bodem
ad interim	plaatsvervangend, waarnemend	voor ondertussen
ad hoc	specifiek voor een zaak of situatie	voor hier
alter ego	andere ik
auditor	toehoorder, luisteraar
bonafide	betrouwbaar	te goeder trouw
c.s.= cum suis	met de zijnen/haren/hunnen
c.q.= casu quo	wordt vaak gebruikt in de betekenis van 'en', 'of'	in welk geval
carpe diem	pluk de dag
cogito ergo sum	ik denk dus ik besta
compos mentis	bij zijn volle verstand
conditio sine qua non	voorwaarde zonder welke het gevolg niet ingetreden zou zijn	voorwaarde zonder welke niet
contradictio in terminis	tegenspraak in termen
consensus	overeenstemming
corpus delicti	voorwerp van het misdrijf
curriculum vitae	opsomming van persoonsgegevens, scholing, werkervaring, interesses en hobby's	levensloop
cum laude	met lof
de facto	in feite, in de praktijk	van het feit vandaan
Deo volente	zo God het wil	God willende
deus ex machina	uitgedachte oplossing voor een moeilijke situatie	god uit de machine
dito	evenzo	dezelfde, hetzelfde
doctor honoris causa	doctor om reden van de eer
e.g.= exempli gratia	bijvoorbeeld
ergo	dus, daarom
etc.= et cetera	enzovoorts	en andere dingen
ex cathedra	vanuit de zetel (bijvoorbeeld de paus)
ex libris	eigendomskenmerk, boekmerk	uit de boeken
extra muros	extramuraal	buiten de muren
fata morgana	luchtspiegeling; gezichtsbedrog
horror vacui	angst voor de leegte
ibid(em)	op dezelfde plek
i.e.= id est	met andere woorden	dat is; namelijk
idem	dezelfde, hetzelfde
in medias res	in het midden van de zaken/handeling/verhaal
in memoriam	ter herinnering
in vino veritas	dronken mensen spreken de waarheid	in wijn zit de waarheid
in vitro	buiten het lichaam, in het laboratorium	in (reageerbuis)glas
interbellum	de periode tussen de tussen de twee wereldoorlogen
intra muros	intramuraal	binnen de muren
lectori salutem	de lezer gegroet	heil aan de lezer
linea recta	in rechte lijn
Luctor et Emergo	wapen van Zeeland	'Ik worstel en kom boven'
magna cum laude	met groot lof
malafide	onbetrouwbaar	te kwader trouw
mea culpa	mijn schuld
mens sana in corpere sano	een gezonde geest in een gezond lichaam
modus operandi	werkwijze	manier van werken
modus vivandi	levenswijze	manier van leven
mordicus	onverzettelijk, hardnekkig, verbeten, volhardend	mordere=bijten in, vat krijgen op
mutatis mutandis	nadat veranderd is wat veranderd moet worden; zoals voornaamwoorden in een tekst in een ander geval
NB = Nota Bene	let goed op	noteer goed
nihil	niets
nihil novi (sub soli)	er is niets nieuws (onder de zon)
N.N.= Nomen Nescio	naam onbekend	ik weet de naam niet
noli me tangere	raak me niet aan (1. zegt de verrezen Christus tegen Maria Magdalena volgens de Latijnse bijbelvertaling 2. voorstelling hiervan)
pars pro toto	een stijlfiguur waarbij een gedeelte van een object genoemd wordt, terwijl het hele object wordt bedoeld	deel voor geheel
p.m.= post meridiem	na 12.00 uur	na de middag
propedeuse	vanouds de eerste fase van een universitaire studie; sinds 1982 wordt de term gebruikt voor het eerste jaar in het gehele hoger onderwijs
P.S.= Post Scriptum	naschrift
persona non grata	niet welkom persoon	persoon uit de gratie
primus inter pares	de eerste onder gelijken
qui bono?	wie heeft er voordeel van?
quid pro quo	voor wat hoort wat	het ene voor het andere
quod erat demonstrandum	hetgeen bewezen moest worden
quo vadis?	waar ga je naartoe?
quod non	wat niet waar is	hetgeen niet het geval is
semper fidelis (semper fi)	altijd trouw
sic	wordt vaak tussen haakjes gezet achter een fout in een citaat, om de lezer erop te attenderen dat een stuk tekst zonder wijzigingen, dus met fout en al, is geciteerd	aldus, zo
stante pede	terstond	op staande voet
status quo	bestaande toestand
summa cum laude	met de hoogste lof
tabula rasa	onbeschreven blad; begrip over aangeboren en aangeleerde eigenschappen
urbi et orbi	pauselijke zegen	voor de stad en voor de wereld
vox populi	de stem van het volk

Deze lijst kan uiteraard nog aangevuld worden.