Taalkunde - Samenstelling van woorden (morfologie)

Morfologie is een deeldiscipline binnen de taalkunde. Het is eigenlijk de discipline die het diepst in gaat op de taal. Woorden worden er namelijk ontleed in kleine gedeelten, allen met een eigen betekenis. Lees hier meer erover.

Morf, morfeem en allomorf

Om woorden te ontleden worden verschillende termen gebruikt. De eerste hiervan is morf. Morf staat voor elk element die je uit een woord kunt halen met een betekenis of grammaticale functie.

Voorbeelden van morfen

• prutser-s
• mens-en

Alle elementen gescheiden door een streep noem je morf. Wat opvalt is dat alle (laatste) morfen in het voorbeeld dezelfde betekenis hebben. Ze geven namelijk allemaal het meervoud van een woord aan. Wanneer verschillende morfen dezelfde betekenis hebben, noem je ze ook wel allomorf.

De hele groep van allomorfen die voor eenzelfde betekenis staan, kun je weer een morfeem noemen. Bij een morfeem gaat het dus om het element dat op één of meerdere manieren gerealiseerd kan worden. Het gaat er als het ware om een gezamenlijke betekenis. Een morf gaat daarentegen om één element, dat je waarneemt.

Morfemen spelen een rol bij de vervoeging van woorden, zoals bij het achtervoegsel -t. Ze vormen ook nieuwe woorden, bij bijvoorbeeld het achtervoegsel -heid. Woorden die uit een vreemde taal komen, worden als een morfeem gezien. Dit omdat het woord dan niet op de Nederlandse wijze kan worden ontleed.

Er zijn twee soorten morfemen te onderscheiden:

1. Vrije morfemen: kunnen vrij voorkomen. Wanneer je het woord 'ongezellig' hebt, is 'gezellig' een vrij morfeem, het kan namelijk ook zonder 'on' voorkomen.
2. Gebonden morfemen: kunnen niet vrij voorkomen. Wanneer je het woord 'ongezellig' hebt, is 'on' het gebonden morfeem, het kan namelijk niet zonder 'gezellig' een woord vormen.

Affix

Een affix wordt gebonden aan de stam van het woord. De betekenis ervan is ook afhankelijk van de stam.

Er zijn drie soorten affixen te onderscheiden:

1. Prefixen: voorvoegsel (bijvoorbeeld ver-kop-er)
2. Suffixen: achtervoegsel (bijvoorbeeld ver-kop-er)
3. Circumfixen: voor- én achtervoegsel (bijvoorbeeld ge-snoep-t)

Derivatie en inflectie

Derivatie
Bij derivatie vorm je nieuwe woorden door bepaalde soorten affixen te 'plakken' aan een al bestaand woord. Dus een gebonden morfeem binden aan een vrij morfeem. Een kenmerk van derivatie is dat bij het toepassen ervan vaak de woordsoort veranderd. Het toepassen van derivatie is niet verplicht. Denk bij derivatie aan de volgende voorbeelden:

• breek-baar
• ge-kietel

Inflectie
Bij inflectie vorm je met bepaalde soorten affixen verschillende varianten van een woord. Het gaat hier niet om een betekenis van een woord veranderen. Je past het bijvoorbeeld toe wanneer je werkwoorden gaat vervoegen naar tegenwoordige of verleden tijd. Het type woordsoort zal niet veranderen, het is en blijft (bijna altijd) een werkwoord. Het toepassen van inflectie is verplicht; werkwoorden moeten namelijk worden aangepast aan de het aantal personen en de tijd bijvoorbeeld. Denk bij inflectie aan de volgende voorbeelden:

• drink-en
• drink-t
• drink-end