Boeken: personale verteller en ik verteller

Als de schrijver er voor kiest slechts één personage te volgen, dus alleen weergeven wat de ene personage kan waarnemen, creëert hij een personale verteller of een ik verteller. In dit artikel ga ik in op twee belangrijke consequenties van personaal vertellen en op het verschil tussen personale verhalen en verhalen in de ik vorm. Beide vormen trekken de lezer in de belevingswereld van de hoofdpersoon en de verteller kan geen commentaar geven zodat het perspectief vaak onbetrouwbaar is.

De ik verteller

De meeste intieme relatie tussen verteller en hoofdfiguur is als beide 'figuren' samenvallen. Wanneer u er voor kiest één personage te volgen dan moet u kiezen tussen personaal vertellen of de ikfiguur. Hierbij zijn de volgende overwegingen van belang:

• In het ik verhaal is afstand nemen van de hoofdpersoon niet mogelijk.
• Als u vindt dat de meest dramatische gebeurtenissen zich in de hoofdpersoon afspelen (psychologische roman), kunt u het beste voor het ik perspectief kiezen. Vaak wordt een monologue interieur (innerlijk monoloog) gebruikt. De gedachten van de hoofdpersoon tuimelen over elkaar
• Bij de ik vertelling moet de schrijver zijn stijl geheel aanpassen aan zijn hoofdpersoon.
• In het ik verhaal wordt de verleden tijd gebruikt; de tegenwoordige tijd doet geforceerd aan.
• Er kunnen meervoudige ik verhalen verhalen voorkomen: de scheidslijnen moeten hard zijn (wisselen per hoofdstuk).

Gevolgen van personaal vertellen

Bij personaal vertellen kunt u alleen beschrijven wat uw hoofdpersoon kan denken en waarnemen. U kunt alle situaties in principe maar van één kant belichten. U kunt niet direct commentaar leveren op de gedragingen van uw held en ook niet zijn/haar uiterlijk beschrijven tenzij hij/zij voor de spiegel staat.

De meeste schrijvers van de laatste decennia kiezen voor meervoudig personaal vertellen: schrijf een stuk van het boek personaal vanuit hoofdpersoon A, een ander stuk personaal vanuit hoofdpersoon B, etc. Zo blijven de voordelen van het personale vertellen (lezer leeft sterk mee met de hoofdpersoon), zonder dat men gehinderd wordt door het beperkte perspectief. Het begint dan wel te lijken op auctoriaal vertellen.

Toch zijn er verschillen:

• de auctoriale verteller gebruikt één stijl.
• de auctoriale verteller kent de afloop, in de meervoudige personale vertelling kan dit niet.
• de auctoriale verteller kan commentaar geven op het verhaal, in de meervoudig personale vertelling kan dit niet.
• de auctoriale verteller kan sneller van personage verwisselen.

Onbetrouwbaar perspectief

Het gebruiken van onbetrouwbaar perspectief in een personale vertelling kan, door het introduceren van enige onduidelijkheid, een verhaal boeiender maken. Belangrijk is echter dat wat in een droom of hallucinatie beschreven wordt, direct te maken moet hebben met het innerlijke conflict van de hoofdpersoon. Daarvan moet de lezer een duidelijker, meer 'doorleefd' beeld krijgen. De beschrijving van dromen en hallucinaties maken vaak deel uit van een psychologische roman.

voorbeeld van psychologisch roman met een onbetrouwbaar perspectief:
De donkere kamer van Damocles - Willem Frederik Hermans. Dit boek gaat over een sigarenwinkelier (Henri Osewoudt) die een enorm minderwaardigheidscomplex heeft en een man (Dorbeck) ontmoet die zijn 'superego' is. Zo wordt hij een ware verzetsheld.

gevolgen van personale verteller:
Lezer wordt betrokken in de belevingswereld van de hoofdpersoon.
De verteller kan geen commentaar geven (het perspectief is wel eens onbetrouwbaar).