Persoonlijke en bezittelijke voornaamwoorden in het Arabisch

Het Arabische persoonlijk voornaamwoord komt veelal ‘los’ voor als het de rol van onderwerp in de zin vervult. Het wordt als achtervoegsel aan werkwoorden of voorzetsels geplakt als het geen onderwerp is (dus bijvoorbeeld lijdend voorwerp). Als dezelfde achtervoegsels aan zelfstandige naamwoorden worden geplakt, vervullen zij de taak van bezittelijk voornaamwoord. De regels voor de persoonlijke en bezittelijke voornaamwoorden in het (gesproken) Arabisch zijn op hoofdlijnen vrij eenvoudig. De hier gegeven regels hebben in eerste instantie betrekking op het Levantijns Arabisch, maar daarbinnen zijn kleine regionale verschillen mogelijk.

Hier wordt niet ingegaan op allerlei aanvullende regels en specifieke gevallen. Dit artikel wil alleen maar een beeld geven van een klein onderdeel van de grammatica. Met name de regels rond de uitspraak en klemtoon zijn in het begin lastig onder de knie te krijgen, hoewel na verloop van tijd en met een beetje taalgevoel ook dit onderwerp kan worden getackled.

Persoonlijk voornaamwoord als onderwerp

ik	'ana (أنا)
jij (m.)	'inte (انت)
jij (vr.)	'inti (انتي)
hij, het	huwwe (هو)
zij, het	hiyye (هي)
wij	nihna (نحنا), 'ihna (احنا)
jullie	'intu (انتوا)
zij	humme (هم), hinne (هن)

Het persoonlijk voornaamwoord wordt meestal niet gebruikt, als de zin een ‘echt’ werkwoord bevat. Uit de verbuiging van het werkwoord kan namelijk het onderwerp worden afgeleid. In zogenoemde nominale zinnen – zinnen zonder ‘echt’ hoofdwerkwoord – wordt het persoonlijk voornaamwoord meestal wel gebruikt.

Voorbeelden
za`laan (زعلان) : boos, kunt (كنت) : ik was, saaken (ساكن) : woonachtig, al-quds (القدس) : Jeruzalem, maa (ما) : niet, ba`raf (بعرف) : ik weet, sjirbu (شربوا) : zij dronken, qahwe (قهوة) : koffie

• ‘ana za`laan (أنا زعلان), ik ben boos
Het Arabisch gebruikt in de meeste gevallen geen vorm van het werkwoord ‘zijn’ in de tegenwoordige tijd (waardoor een nominale zin ontstaat), dus wordt hier het persoonlijk voornaamwoord gebruikt.

• kunt za`laan (كنت زعلان), ik was boos
‘kunt’, ik was, is een ‘echt’ hoofdwerkwoord, dus wordt het persoonlijk voornaamwoord niet gebruikt; het kan wel: ‘ana kunt za`laan.

• huwwe saaken fil-quds (هو ساكن في القدس), hij is woonachtig in Jeruzalem
‘saaken’ is een deelwoord en geen ‘echt’ hoofdwerkwoord (er is dus sprake van een nominale zin), dus wordt het persoonlijk voornaamwoord gebruikt.

• maa ba`raf (ما بعرف), ik weet niet
• sjirbu qahwe (شربوا قهوة), zij dronken koffie
‘ba`raf’ en ‘sjirbu’ zijn hoofdwerkwoorden, dus het persoonlijk voornaamwoord is hier niet nodig.

Persoonlijk en bezittelijk voornaamwoord als achtervoegsel

Als het achtervoegsel wordt geplakt aan een zelfstandig naamwoord, heeft het de functie van een bezittelijk voornaamwoord.

• boekmijn → mijn boek

Als het achtervoegsel wordt geplakt aan een werkwoord of voorzetsel, heeft het de functie van een persoonlijk voornaamwoord.

• ik sloeghem → ik sloeg hem
• naarjou → naar jou

Vormen

	na medeklinker of taa' marbuta	na klinker
mij, mijn	-i (ي), -ni (ني)	-y (ي)
jou, jouw (m.)	-ak (ك)	-k (ك)
jou, jouw (vr.)	-ek (ك)	-ki (ك)
hem, zijn	-o (ه)	-(h) (ه)
haar, haar	-ha (ها)	-ha (ها)
ons, onze	-na (نا)	-na (نا)
jullie, jullie	-kum (كم)	-kum (كم)
hun/hen, hun	-hum (هم)	-hum (هم)

Alleen bij de eerste persoon enkelvoud (mij, mijn) is er een verschil tussen persoonlijk en bezittelijk voornaamwoord. Het persoonlijk voornaamwoord is -ni (ني), het bezittelijke -i (ي).
zaar (زار) : hij bezocht, kitaab (كتاب) : boek

• zaarni (زارني), hij bezocht mij
• kitaabi (كتابي), mijn boek

Varianten
In plaats van -kum (jullie) wordt ook vaak -kun (كن) en, vooral in Libanon, -ku (كوا) gebruikt; voor -hum (hun/hen) wordt ook veel -hun (هن) gebruikt.

In grote delen van de Levant wordt de uitgang -ha vervangen door een simpele -a. Dit kan tot verschillende woordbeelden leiden in de uitspraak. Zie hieronder.

Woordvorming

1 Woorden die eindigen op een medeklinker
Het achtervoegsel kan direct aan het woord worden vastgeplakt. Als de laatste lettergreep van het woord een korte klinker heeft, vervalt deze in de uitspraak vaak, maar lang niet altijd.

• boek : kitaab (كتاب) → kitaabak (كتابك), jouw (m.) boek
• naam : ‘isem (اسم) → ‘ismo (اسمه), zijn naam
• hij opende : fatah (فتح) → fataho (فتحه), hij opende het

2 Woorden die eindigen op taa’ marbuta (ة, in de uitspraak een -a of -e)
De -a of -e wordt vervangen door een -t en vervolgens wordt het achtervoegsel aan het woord vastgeplakt.

• auto : sayyaara (سيارة) → sayyaarto (سيارته), zijn auto
• taal : lura (لغة) → lurti (لغتي), mijn taal

3 Klemtoon
Door het toevoegen van het achtervoegsel kan er een groep van drie of vier medeklinkers ontstaan. Een algemene regel is dat in dat geval een tussenklinker moet worden ingevoegd, die vaak maakt dat de klemtoon in het nieuw gevormde woord verschuift.

Voorbeeld: sayyaara (سيارة, auto)
Dit woord eindigt op een taa’ marbuta. Deze wordt vervangen door een -t, zodat de vorm sayyaart overblijft. Hieraan worden de achtervoegsels geplakt.

Wanneer het achtervoegsel met een klinker begint, levert dit geen probleem op.

• sayyaart + o → sayyaarto (سيارته, zijn auto)

Wanneer het achtervoegsel met een medeklinker begint, ontstaat een groep van drie medeklinkers, waarbij tussen de eerste en tweede medeklinker een beklemtoonde tussenklinker wordt ingevoegd.

• sayyaart + na → sayyaartna → sayyaaritna (سيارتنا, onze auto; de 'i' is beklemtoond)

Voorbeeld: saaheb (صاحب, vriend)
De laatste lettergreep van dit woord bevat een korte klinker. Deze vervalt als er een achtervoegsel wordt geplakt. Met andere woorden, de achtervoegsels worden geplakt aan de vorm saahb.

Wanneer het achtervoegsel met een klinker begint, levert dit geen probleem op.

• saahb + ek → saahbek (صاحبك, jouw (vr.) vriend)

Wanneer het achtervoegsel met een medeklinker begint, ontstaat weer een groep van medeklinkers waarin een beklemtoonde tussenklinker moet worden ingevoegd.

• saahb + na → saahbna → saahibna (صاحبنا, onze vriend); de 'i' is beklemtoond

Uitgang -ha of -a
De uitgang voor ‘haar’ kan worden uitgesproken als -ha of -a. Op grond van de regel dat bij groepen van drie medeklinkers na elkaar een tussenklinker moet worden ingevoegd, kan de toegepaste uitgang tot een nogal verschillende uitspraak leiden.

• sayyaart + ha → sayyaaritha (سيارتها, haar auto); de 'i' is beklemtoond

of

• sayyaart + a → sayyaarta

4 Woorden die eindigen op een klinker
Als een woord eindigt op een klinker, wordt deze in de uitspraak verlengd (waardoor hij bovendien de klemtoon krijgt), voordat het achtervoegsel eraan wordt vastgeplakt.

• zij bezochten : zaaru (زاروا) → zaaroeki (زاروكي), zij bezochten jou (vr.)
• geef! : ‘a`ti (اعطي) → ‘a`tieni (اعطيني), geef mij!

Uitgang -ha
De uitgang voor ‘haar’ is na een klinker altijd -ha (en niet ook -a).

• zij woont in Jeruzalem : hiyye saakne fil-quds (هي ساكنة فالقدس)
zij woont er(in)/in haar : hiyye saakne fieha (هي ساكنة فيها).

Uitgang -h (-o)
De uitgang voor ‘hem’ en ‘zijn’ is na een klinker een nauwelijks hoorbare -h. De letter verstopt zich als het ware in de verlengde klinker van het woord waaraan hij wordt geplakt.

• zij zag : sjufti (شفتي) → sjuftie(h) (شفتيه), zij zag hem
• in : fii (في) → fii(h) (فيه), in hem, erin

Dualis, tweevoud

De dualis van een zelfstandig naamwoord wordt gebruikt om precies twee eenheden van het woord aan te geven. Hiertoe wordt -een (ين) aan het woord toegevoegd.

Als aan de dualis van lichaamsdelen waarvan er twee zijn, het achtervoegsel voor het bezittelijke voornaamwoord wordt geplakt, vervalt de -n van de dualisuitgang. De achtervoegsels worden dus geplakt aan een woord dat eindigt op een klinker.

• twee voeten : rijleen (رجلين) → rijleek (رجليك), jouw voeten

Bijvoeglijk naamwoord

Hoewel dit artikel niet gaat over bijvoeglijke naamwoorden, worden deze hier kort opgevoerd om het gebruik van bezittelijke voornaamwoorden verder te illustreren.

Het bijvoeglijk naamwoord wordt in principe achter het zelfstandige naamwoord geplaatst waarbij het hoort, met herhaling van het eventuele lidwoord.
beet (بيت) : huis, jdied (جديد) : nieuw

• het nieuwe huis : al-beet al-jdied (البيت الجديد)
• een nieuw huis : beet jdied (بيت جديد)

De regel kan iets worden opgerekt door te zeggen dat het bijvoeglijk naamwoord het bepaalde lidwoord krijgt, als het zelfstandige naamwoord waarbij het hoort, bepaald is. En dat is precies het geval als een bezittelijk voornaamwoord wordt gebruikt. 'Het huis' is net zo bepaald als 'zijn huis'.

• zijn nieuwe huis : beeto al-jdied (بيته الجديد)

Naar de special.