Collectieve zelfstandige naamwoorden in het Arabisch

Naast het enkelvoud, meervoud en de dualis (tweevoud) kent het Arabisch een zogenoemd collectief zelfstandig naamwoord, ofwel collectivum. Hiermee wordt verwezen naar het onderliggende begrip in het algemeen. Wanneer een tuinder sla verbouwt, denken we niet aan alle individuele kroppen, maar bij de groenteboer vragen we om “een krop sla”. In het Arabisch wordt veel meer gebruikgemaakt van dergelijke collectiva. Bij een collectief zelfstandig naamwoord (collectivum) gaat het erom dat het telbare element van het woord niet van belang is. Het Nederlandse “politieagent” bijvoorbeeld is een woord dat in combinatie met een bepaald of onbepaald aantal kan worden gebruikt. “Eén agent”, “twee agenten”, “veel agenten”, enz. Het bijbehorende collectivum “politie” is niet telbaar. Het gaat om het totaal van de agenten die gezamenlijk een eenheid of collectief vormen zonder dat het precieze aantal bekend is of ertoe doet.

Een ander voorbeeld uit het Nederlands is “vis”. Als iemand zegt dat hij zin heeft in vis, heeft hij niet één bepaalde vis op het oog, maar vis in het algemeen. “Vis” in deze algemene betekenis wordt enkelvoudig gebruikt: “De vis wordt duur betaald.” Als het telbare element een rol speelt, wordt een gewoon meervoud gebruikt: “Deze vissen hebben te weinig zuurstof.”

De hier gegeven ‘regels’ en Arabische voorbeelden hebben in eerste instantie betrekking op het Levantijns Arabisch, maar ook daarbinnen zijn kleine regionale verschillen mogelijk.

Gewone collectiva

In het Arabisch hebben bijna alle groenten, fruit, granen, bloemen, bomen en nogal wat dieren een collectief zelfstandig naamwoord.

• amandelen : looz (لوز)
• sla : khass (خسّ)
• aardappelen : bataataa (بطاطا)
• vee, koeien : baqar (بقر)
• kip : jaaj, djaaj (جاج، دجاج)
• vis : samak (سمك)
• zeep: saboen (صابون)

Afzonderlijk eenheden van een collectivum

Om een enkele eenheid van een collectivum te maken (bijvoorbeeld één amandel, een aardappel) wordt in veel gevallen een taa’ marbuta (ة, in de uitspraak een -a of -e) toegevoegd.

• vee, koeien : baqar (بقر) → een koe : baqara (بقرة)
• sla : khass (خسّ) → een krop sla : khassa (خسة)
• zeep: saboen (صابون) → een stuk zeep : saaboena (صابونة)

Door toevoeging van de taa’ marbuta zijn deze enkele eenheden vrouwelijke zelfstandige naamwoorden (zie Geslacht van Arabische zelfstandige naamwoorden). Hiervan kunnen op de gewone manier het (telbare) meervoud en de dualis (tweevoud) worden gevormd.

• een amandel : looza (لوزة) → amandelen : loozaat (لوزات) → twee amandelen : loozteen (لوزتين)
• een koe : baqara (بقرة) → koeien : baqaraat (بقرات) → twee koeien : baqarteen (بقرتين)

Van een aantal gewassen wordt de enkele eenheid gemaakt met een hulpwoord. Dit is vergelijkbaar met het Nederlands waar bij “een krop sla” “krop” het hulpwoord is om een enkele eenheid van het collectief “sla” aan te duiden.

Bij vruchten met pitten wordt “habbe” (meervoud: hboeb) gebruikt, gevolgd door het collectieve zelfstandig naamwoord. “habbe” (حبة) betekent zelf “boon”, “pil”, “pit”, “zaadje”.

• een tomaat : habbet bandoora (حبة بندورة)
• een druif : habbet `inab (حبة عنب)
• een abrikoos : habbet misjmisj (حبة مشمش)

Bij knolvruchten wordt ra’s (meervoud: ru’uus) gebruikt. “ra’s” (رأس) betekent zelf “hoofd”.

• een ui : ra’s baSal (رأس بصل)
• een radijsje : ra’s fijil (رأس فجل)

Gebruik van het collectivum

Manlijk enkelvoud
Collectiva zijn grammaticaal manlijk enkelvoud.

• grote watermeloenen : battiekh kbier (بطيخ كبير)
battiekh : watermeloenen; kbier (enk., m.) : groot

• een grote watermeloen : battiekha kbiere (بطيخة كبيرة)

Dat een collectivum enkelvoudig is, is vergelijkbaar met het Nederlands. Woorden als “vee”, “sla” en “politie” worden alleen enkelvoudig gebruikt (waar het Engels eerder een meervoud gebruikt, zoals in “the police are coming”).

Met of zonder lidwoord
Voorzien van het lidwoord heeft een collectivum betrekking op alle individuele leden in het algemeen.

• houd je van eieren? : bithobb il-beeD? (بتحب البيض؟)

Zonder lidwoord heeft een collectivum betrekking op een beperkte hoeveelheid, maar ook hier geldt dat het concrete aantal niet van belang is.

• zou je een paar eieren willen? : bithobb beed? (بتحب بيض؟)

Als het antwoord bevestigend is, kan de volgende vraag op het aantal gericht zijn.

• wil je drie eieren? : bithobb tlaat beedaat? (بتحب ثلاث بيضات؟)

Etnische collectiva

Een aparte vorm van het collectivum duidt volken of (etnische) groepen aan. Een belangrijk verschil met gewone collectiva is dat een etnisch collectivum vaak ook het gewone meervoud is.

• Arabieren : `arab (عرب)
• de Arabieren : al-`arab (العرب)
• vier Arabieren : ‘arba` `arab (أربع عرب)

Een afzonderlijke eenheid (lid van de etnische groep) wordt voor een man gemaakt door achter het collectivum/meervoud een -i te plaatsen en voor een vrouw -iyye.

• een Arabier : `arabi (عربي)
• een Arabische : `arabiyye (عربية)

Op dezelfde manier worden bijvoorbeeld de volgende volken en (etnische) groepen behandeld:

• Engelsen : ‘ingliez (إنكليز) → ‘ingliezi, ‘inglieziyye (إنكليزي، إنكليزية)
• Duitsers : ‘almaan (ألمان) → ‘almaani, ‘almaaniyye (ألماني، ألمانية)
• joden : yahoed (يهود) → yahoedi, yahoediyye (يهودي، يهودية)
• Armeniërs : ‘arman (أرمن) → ‘armani, ‘armaniyye (أرمني، أرمنية)
• bedoeïenen : bedu (بدو) → bedawi, bedawiyye (بدوي، بدوية)

Een enkel etnisch collectivum heeft wel een apart meervoud voor de telbare leden.

• Koerden (collectivum) : kurd (كرد) → kurdi, kurdiyye (een Koerd, Koerdische; كردي، كردية)
Koerden (meervoud): ‘akraad (أكراد)

Apart meervoud voor een collectivum-betekenis

Er zijn enkele telbare zelfstandige naamwoorden die naast hun gewone meervoudsvorm een tweede meervoud hebben om het collectief bij het zelfstandige naamwoord aan te duiden. Omgekeerd kan worden gezegd dat er enkele collectiva zijn waarvan de afleiding van de telbare eenheden afwijkt van de hierboven gegeven regels.

• een sigaret : siegaara (سيكارة، سيجارة)
• sigaretten : siegaaraat (سيكارات، سيجارات)
Dit is het telbare meervoud. “Ik rook 10 sigaretten per dag.”

• sigaretten : sagaayer (سكائر، سجائر)
Dit is het collectivum. “Sigaretten zijn ongezond.”

• een fout : ghalta (غلطة)
• fouten (telbaar) : ghaltaat (غلطات)
• fouten (collectivum) : ‘aghlaat (أغلاط)

Naar de special Arabisch zelfstandig naamwoord.