Meervoud van Arabische zelfstandige naamwoorden

Er kan op twee manieren worden gekeken naar de wijze waarop het meervoud van een Arabisch zelfstandig naamwoord wordt gevormd. 1) Er zijn heel veel regels die moeten worden geleerd – en elke regel heeft uitzonderingen, die op zich ook weer in regels zijn te vatten. 2) Er zijn geen eenduidige regels. De conclusie in beide gevallen is dat in principe van elk woord het meervoud apart geleerd moet worden. Na verloop van tijd en met enig taalgevoel blijkt dit in de praktijk reuze mee te vallen. Wie begint met Arabisch en van elk zelfstandig naamwoord het meervoud leert, zal al gauw opmerken dat er bepaalde patronen in de vorming van het meervoud bestaan. Dat klopt ook. Dat heeft voor een groot deel te maken met het patroon van het onderliggende woord.

Een speciaal soor meervoud is de dualis (tweevoud).

De hier gegeven ‘regels’ en voorbeelden hebben in eerste instantie betrekking op het Levantijns Arabisch, maar ook daarbinnen zijn kleine regionale verschillen mogelijk.

Woordstam

Vrijwel elk Arabisch woord kan worden herleid tot een stam van drie medeklinkers (stamletters, soms radicalen genoemd). De stam geeft een basisbetekenis. Door hier variaties in aan te brengen kunnen verschillende woorden worden gevormd. Deze variaties kunnen ontstaan door:

• voor- en achtervoegsel aan de stam toe te voegen
• de klinkers tussen de stamletters te wijzigen of te verlengen
Omdat korte klinkers in principe niet worden geschreven, betekent het verlengen van een klinker dat er een letter wordt toegevoegd in de geschreven vorm.

• door een stamletter te verdubbelen

Voorbeeld
De stam “k t b” (ك ت ب) heeft als grondbetekenis schrijven.

• katab (كتب): hij schreef
• kaatab (كاتب): hij correspondeerde (hij schreef met iemand)
• staktab (استكتب): hij dicteerde (hij verzocht te schrijven)
• maktab (مكتب): kantoor (plaats waar geschreven wordt)
• maktuub (مكتوب): brief (dat wat geschreven is)
• kitaab (كتاب): boek
• kaateb (كاتب): schrijver, klerk

Op de complicatie bij stammen waarvan een of meer stamletters uit een waaw (w/oe, و) of yaa’ (y/ie, ي) bestaan, wordt hier niet ingegaan. Beide letters kunnen, afhankelijk van de situatie, een medeklinker- of klinkerfunctie hebben.

De variaties leiden vaak tot vaste patronen met een tamelijk vaste betekenisvorm. Het patroon “maktab” (kantoor) dat uit “k t b” is afgeleid, heeft als betekenisvorm “plaats waar”.

Zo ook:

• kh r j (خ ر ج) : naar buiten gaan → makhraj (مخرج) : uitgang
• t b kh (ط ب خ) : koken → matbakh (مطبخ) : keuken

Elk patroon kan kleine variaties te zien geven, zoals:

• d r s (د ر س) : leren → madrase (مدرسة) : school

Vervelender is het dat er altijd woorden zijn met een bepaald patroon die in hun betekenis afwijken van de bij het patroon ‘horende’ betekenis.

• k n s (ك ن س) : vegen → miknase (مكنسة) : bezem (niet: plaats waar geveegd wordt)

Of dat een woord met een bepaalde betekenis volgens een ander patroon wordt gevormd.

• s j n (س ج ن) : gevangen houden → sijn (سجن) : gevangenis (niet: masjan of masjane)

Twee hoofdvormen om het meervoud te vormen

• gezond meervoud (sound plural, extern meervoud)
Hierbij krijgt het enkelvoud een achtervoegsel om het meervoudig te maken: -ien (ين) voor de manlijke vorm, -aat (ات) voor de vrouwelijke.

• gebroken meervoud (broken plural)
Hierbij ondergaat het enkelvoud interne wijzigingen.

Gezond meervoud

Manlijk: -ien
Veel woorden die een man aanduiden, krijgen voor het meervoud het achtervoegsel -ien.

• boer : fellaah (فلاح) → fellaahien (فلاحين)
• ambtenaar : mwazzaf (موظف) → mwazzafien (موظفين)

Maar bijvoorbeeld:

• vriend : saaheb (صاحب) → shaab (صحاب)
• verloofde : khatieb (خطيب) → khuttaab (خطاب)

Vrouwelijk: -aat
Veel vrouwelijke woorden op taa’ marbuta (ة, in de uitspraak een -a of -e) krijgen voor het meervoud het achtervoegsel -aat.

• boerin : fellaaha (فلاحة) → fellaahaat (فلاحات)
• auto : sayyaara (سيارة) → sayyaaraat (سيارات)

Maar bijvoorbeeld:

• ketting : silsale (سلسلة) → salaasel (سلاسل)
• school : madrase (مدرسة) → madaares (مدارس)

Bij woorden die in de uitspraak wel op -a eindigen maar in geschreven vorm niet op taa’ marbuta, krijgen in de uitspraak vaak een letter tussengevoegd om de uitspraak te vergemakkelijken. Welke letter dat is, kan meestal worden afgeleid van de stam van het woord in kwestie.

• ziekenhuis : mustasjfa (مستشفى) → mustasjfayaat (مستشفيات)
• lucht : sama (سماء) → samawaat (سموات)

Dan zijn er ook nog woorden die in hun vorm manlijk zijn, maar die de gezonde vrouwelijke meervoudsuitgang krijgen.

• vliegveld : maTaar (مطار) → maTaaraat (مطارات)
• bad(kamer) : hammaam (حمام) → hammaamaat (حمامات)

Woorden op -i
Zelfstandige naamwoorden op -i zijn meestal de manlijke vorm van bijvoegelijke naamwoorden (de zogenoemde nisbes). Om ze meervoudig te maken wordt eerst de -i verlengd tot -iyy, waarna de uitgang -ien of -e eraan wordt toegevoegd.

• Libanees : lubnaani (لبناني) → lubnaaniyyiin (لبنانيين، لبنانيّن)
• dief : haraami (حرامي) → haraamiyye (حرامية)

Bij andere woorden op -i verdwijnt deze juist voor het meervoud.

• Engelsman : ‘ingliezi (انكليزي) → ‘ingliez (انكليز)
• jood : yahoedi (يهودي) → yahoed (يهود)

Leenwoorden
Veel leenwoorden uit Europese talen krijgen een gezonde meervoudsuitgang.

• broek : bantaloon (بنطلون) → bantaloonaat (بنطلونات)
• verpleegster (‘nurse’) : neers (نيرس) → neersaat (نيرسات)

Maar bijvoorbeeld:

• dokter : duktoor (دكتور) → dakaatra (دكاترة)
• film : film (فلم) → ‘aflaam (أفلام)

Klemtoon
Wanneer het gezonde meervoud wordt gebruikt, verschuift de klemtoon naar de lettergreep met de meervoudsuitgang.

• ambtenaar : mwazzaf → mwazzafien
• auto : sayyaara → sayyaaraat

Gebroken meervouden

Bij een gebroken meervoud ondergaat het enkelvoudige woord interne wijzigingen. Hiervoor bestaat een groot aantal patronen. Woordpatronen voor enkelvoudige woorden kunnen verschillende woordpatronen voor het meervoud hebben, en omgekeerd kan een woordpatroon voor het meervoud zijn afgeleid van verschillende woordpatronen voor het enkelvoud.

Bijvoorbeeld
Woordpatroon van enkelvoudige woorden met "stamletter 1, a, stamletter 2, stamletter 3" heeft vaak als woordpatroon voor het meervoud "stamletter 1, stamletter 2, aa, stamletter 3".

• hond : kalb (كلب) → klaab (كلاب)
• hart : qalb (قلب) → qlaab (قلاب)
• dij : fakhd (فخد) → fkhaad (فخاد)

Maar het enkelvoud daqn (دقن ; kin, baard) heeft als meervoud niet dqaan, maar dqoen (دقون) en bank (بنك) heeft als meervoud bnoek (بنوك).

En het meervoud shaab (صحاب ; vrienden) heeft als enkelvoud niet sahb, maar saaheb (صاحب) en blaad (بلاد ; steden) heeft als enkelvoud balad (بلد).

Enkele patronen
Hieronder volgen enkele veel voorkomende patronen van gebroken meervouden.

• kind : walad (ولد) → wlaad (ولاد)
• (politieke) partij : hizb (حزب) → 'ahzaab (احزاب)
• koning : malik (ملك) → mluuk (ملوك)
• brug : jisr (جسر) → jsuur (جسور)
• boek : kitaab (كتاب) → kutub (كتب)
• weg : tariiq (طريق) → turuq (طرق)
• kast : khazaane (خزانة) → khazaayen (خزائن)
• schrift : daftar (دفتر) → dafaater (دفاتر)
• winkel : dukkaan (دكان) → dakaakien (دكاكين)
• brief : maktuub (مكتوب) → makaatieb (مكاتيب)

Afhankelijk van de mate van detail waarin de mogelijke patronen en subpatronen worden beschouwd, worden er meer dan 25 patronen voor gebroken meervouden onderscheiden. Gezien de vele regels en uitzonderingen op elke regel is het niet zinvol te proberen individuele meervouden op basis van de toepassing van regels te vormen. Een woordenboek moet uitsluitsel geven.

Bij de aanschaf van een woordenboek is het belangrijk te kijken of het de meervouden geeft. Het ene woordenboek geeft het meervoud alleen als sprake is van een gebroken meervoud. De woorden waarvan dan geen meervoud wordt gegeven, hebben dan een gezond meervoud. Woordenboeken Arabisch - Engels/Nederlands/Duits, enz. geven soms helemaal geen meervoud, omdat deze zijn gericht op Arabieren die Engels/Nederlands/Duits enz. leren.

Naarmate men langer bezig is Arabisch te leren, blijkt het in de praktijk gelukkig mee te vallen om de meervouden te leren, of om vanuit een meervoud het bijbehorende enkelvoud te vinden. Het (taal)gevoel blijkt steeds beter te gaan werken.

Naar de special Arabisch zelfstandig naamwoord.