Eenheid in de Arabische dialecten?

De dialecten van het Arabisch zijn rijk aan synoniemen en aan grammaticale constructies. Deze rijkdom is deels toe te schrijven aan de vele dialecten die het Arabische taalgebied kent. Een extra complicatie is dat het geschreven Arabisch is gebaseerd op een niet van nature gesproken vorm van de taal: het Moderne StandaardArabisch (MSA).

Synoniemen en valse vrienden

Het Arabisch heeft een grote woordenschat, waaronder veel synoniemen. Leerboeken raden vaak aan voor een begrip één woord actief te leren (zodat de spreker het zelf in conversaties kan gebruiken) en de andere woorden passief te leren (zodat hij ze wel begrijpt). Veel synoniemen zijn echter voor een deel aan bepaalde dialecten gebonden. Dus de keuze welke woorden actief te leren moet worden bepaald door het gebied waar men naar toe gaat.

Ook kent het Arabisch nogal wat ‘valse vrienden’. Dit zijn woorden uit verschillende talen die sterk op elkaar lijken – of aan de buitenkant zelfs gelijk zijn – maar die een verschillende achtergrond en daardoor verschillende betekenis hebben (zoals het Nederlandse ‘bellen’ iets heel anders is dan het Duitse ‘bellen’). In het Arabisch is in dergelijke gevallen niet eens sprake van woorden die op elkaar lijken, maar van dezelfde woorden die in het ene gebied iets anders aanduiden dan in het andere.

Valse vrienden kunnen redelijke onschuldig zijn (goog, خوخ, betekent in het Levantijns ‘pruimen’, in het Egyptisch ‘perziken’), maar ook in het ene dialect een neutrale betekenis hebben en in het andere een beledigende (mara, مرأة, betekent in het Levantijns ‘vrouw’, in het Egyptisch verwijst het naar een ‘slechte vrouw’). Of zij kunnen zelfs een min of meer tegengestelde betekenis hebben (zoals basat, بسط, dat in het Levantijns ‘blij maken’ betekent, maar in het Iraaks ‘in elkaar slaan’).

Waar sprekers van verschillende dialecten veelvuldig met elkaar in contact staan, zullen zij synoniemen door en naast elkaar gaan gebruiken. Wanneer hierbij ‘valse vrienden’ in het spel zijn, kan dat in sommige gevallen tot spraakverwarring leiden.

Afwijkende zinsbouw

De verschillen tussen de dialecten beperken zich niet tot woordenschat en uitspraak, ook de zinsbouw kan grote verschillen opleveren.

Een bekend voorbeeld is het zinnetje met de betekenis “wat ben je aan het doen”:

• Egyptisch
bti9mel ee

• Levantijns
shuu 9am 'itsaawi

De verschillen tussen beide zinnen zijn de volgende:

• verschillend werkwoord (9amal vs saawa)

• verschillend woord voor ‘wat’ (ee vs shuu)

• verschillende constructie voor ‘aan het …’ (b- vs 9am)

• verschillende plaats van het woord ‘wat’ (‘ee’ achteraan vs ‘shuu’ vooraan)

In Jeruzalem wordt voor dit zinnetje een tussenvariant gebruikt: shuu bti9mal.

Voor de gemiddelde Egyptenaar en Syriër/Palestijn zullen beide zinnen geen problemen opleveren. Een buitenlander die zich in een van de twee dialecten heeft verdiept, zal wel even vreemd staan te kijken. Zo ook bij een zin als “ga rechtuit en sla linksaf bij het plein”:

• Egyptisch
‘imshi 9ala tuul w-huush shmaal 9and il-midaan

• Levantijns
ruuh dughri w-liff yasaar 9and is-saaha

Een nuttig overzicht van de verschillen tussen het Levantijnse en Egyptische Arabisch biedt Margaret Omar: Levantine & Egyptian Arabic. Comparative Study (Washington, D.C.: Department of State. Foreign Service Institute, 1976).

Standaardisering van geschreven dialecten?

Door de uitspraakverschillen tussen de dialecten en doordat het Moderne StandaardArabisch de enige standaard is voor de geschreven taal, is er geen één-op-één-relatie tussen gesproken en geschreven taal die voor de hele Arabische wereld bruikbaar is.

Voor de buitenlander die een Arabisch dialect wil leren, zijn de cursusboeken (en woordenboeken) vaak in fonetisch Latijns schrift geschreven (waarvan ook weer vele varianten bestaan). Het voordeel van fonetisch schrift is dat de leerling zich kan concentreren op de gesproken taal. Als hij ook geschreven Arabisch wil leren, zal hij zich grotendeels op het MSA moeten richten.

Georgetown University Press biedt een aantal prima, zij het enigszins gedateerde, cursusboeken (met mp3-bestanden) en woordenboeken voor het Marokkaans, Iraaks en Palestijns Arabisch. De cursus voor het Syrisch Arabisch (Damasceens dialect) van Mary-Jane Liddicoat, Richard Lennane & Iman Abdul Rahim (Syrian Colloquial Arabic. A functional course) is moderner van opzet én geeft van alle dialogen en oefeningen ook de Arabische schrijfwijze, al is deze niet volledig gestandaardiseerd op het MSA.

Er worden binnen de Arabische wereld op gezette tijden initiatieven ontplooid om tot een standaardisering van de afzonderlijke geschreven dialecten te komen. In de kern raden zij aan om de geschreven taal zo dicht mogelijk bij het MSA te houden en alleen bij ‘high-frequency dialectical words’ hiervan af te wijken.

Ook worden er voorstellen gedaan om enkele extra letters op te nemen om uitspraakverschillen te kunnen ondervangen. Deze extra letters worden afgeleid van bestaande letters om zodoende de relatie met MSA niet helemaal door te snijden.

Vooralsnog lijkt het er niet op dat er snel iets zal ontstaan als bijvoorbeeld een Gestandaardiseerd Egyptisch of Gestandaardiseerd Palestijns. Voor velen is het geschreven Arabisch toch te veel verbonden met de taal van de heilige koran, en die wijzig je niet zomaar.

Naar de special "Dialecten van het Arabisch".