Samenvatting nectar biologie, hoofdstuk 14: Je levensstroom

Hoofdstuk 14: Je levensstroom. Dit hoofdstuk gaat over de bloedomloop en het bloedvatstelsel en komt uit nectar biologie deel 2. Je krijgt dit hoofdstuk ik VWO 5 en zal het moeten herhalen in VWO 6.

14.1 Continu transport (Bouw van het bloedvatstelsel)

Je longen, bloedvaatstelsel, darmen en nieren voorzien je cellen van grondstoffen via transport. Vervoer van stoffen gebeurt via het bloed. Je bloedvaten vormen samen met het hart een dubbele bloedomloop.

Per omloop stroomt het bloed twee keer door het hart.
De grote bloedsomloop pompt vanuit de linker harthelft zuurstofrijk bloed via de aorta naar alle slagaders. Door de holle aders komt het bloed weer terug in de rechter harthelft.
De kleine bloedsomloop pompt vanuit de rechter harthelft zuurstofarm bloed via de longslagader naar de longen. Via de longaders komt het weer terug in de linker harthelft.

Bij ongeboren baby’s werken de longen nog niet (foetus krijgt zuurstof van de moeder via de placenta) en er hoeft dus maar weinig bloed door de kleine bloedsomloop stromen. Het meeste bloed gaat van de longslagader naar de aorta, via de ductus Botalli. Ongeboren baby’s hebben een opening van rechter- naar linkerboezem: het ovale venster.

14.2 Met kloppend hart (Hartwerking)

Vernauwing van de bloedvaten, aderverkalking of atherosclerose wordt veroorzaakt door vetachtige stoffen die zich hechten aan beschadigingen van de slagaders, dit vormt een plaque. Bij inspanning kan dan pijn op de borst, angina pectoris ontstaan. Verstopping van één of meerdere takken veroorzaakt een levensbedreigend hartinfarct.

Het hart klopt door ritmische samentrekkingen van boezems en kamers. Er vormen twee harttonen: één door het sluiten van de hartkleppen en een hardere door het sluiten van de halvemaanvormige kleppen.

Één hartslag (hartcyclus):

• Diastole: De boezems en kamers zijn ontspannen. Het bloed komt de boezems in en stroomt via de hartkleppen de kamers in.
• Boezemsystole: De boezems trekken samen, pompen meer bloed de kamers in.
• Kamersystole: De hartkleppen sluiten door de druk en daardoor openen de halvemaanvormige kleppen. Het bloed stroomt de longslagader en de aorta in.
• De kamers ontspannen, de kamerdruk daalt en de halvemaanvormige kleppen sluiten weer.

Het hart trekt samen door het prikkelgeleidingssysteem. Elektrische impulsen beginnen in de sinusknoop en lopen over de boezems, AV-knoop, bundel van His, Purkinjevezels en kamers. Dit kan je zichtbaar maken in een ECG.

14.3 Het zit ‘m in het bloed (Samenstelling bloed)

Hemoglobine (Hb) vervoert zuurstof via rode bloedcellen. Een hemoglobinemolecuul bestaat uit het eiwit globine met vier heemgroepen. Het ijzer in het centrum van elke heemgroep kan één zuurstofmolecuul binden. Rode bloedcellen worden geproduceerd in het rode beenmerg. Lever en milt breken ze weer af. Het beenmerg maakt ook witte bloedcellen (afweer) en bloedplaatsjes (bloedstolling).

Bloedplasma is water met opgeloste stoffen. In het plasma zitten plasma-eiwitten, die andere stoffen binden en transporteren, zoals vetten en hormonen. Ze kunnen ook functioneren als antistoffen.

Als een bloedvat beschadigd raakt hechten bloedplaatjes aan de binnenkant van de bloedvaatwand. Ze geven stoffen af waardoor spieren in de wand samentrekken. De prop van bloedplaatjes voorkomt bloedverlies. Dan worden fibrinedraden gevormd. Tromboplastine zet een reeks reacties in gang, waarbij trombine wordt gevormd. Die zet fibrinogeen om in fibrine. De fibrinemoleculen hechten aan een en vormen draden, waarin bloedcellen en –plaatjes worden gevangen. Hierdoor ontstaat een stolsel. Dit moet ook weer geremd worden, anders ontstaat er een gevaarlijk bloedstolsel (trombus).

De nieren produceren EPO in kleine hoeveelheden. Het hormoon stimuleert de productie van rode bloedcellen in het rode beenmerg. Een tekort aan EPO heeft bloedarmoede tot gevolg. Dit kan ook veroorzaakt worden door ijzertekort.

14.4 In en om de bloedvaten (Bouw en werking bloedvaten)

De wanden van slagaders en aders bestaan uit drie lagen van dekweefsel, spierweefsel en bindweefsel. De wanden van haarvaten bestaan uit één laag dekweefselcellen. De haarvaten zijn niet gesloten en wisselen stoffen uit met de weefselvloeistof.

Bij elke samentrekking perst het hart bloed in de slagaders. De bloeddruk is tijdens de kamersystole het hoogst, dit is de bovendruk. Wanneer de kamers ontspannen (kamerdiastole) meet je de basiswaarde, de onderdruk. De bloeddruk wordt geregeld door de hersenen.

Weefselvloeistof ontstaat doordat een deel van het bloedplasma door de bloeddruk uit de haarvaten wordt geperst. Grote (eiwit)moleculen kunnen de wand niet passeren. De osmotische waarde van bloedplasma is hoger dan van weefselvloeistof, waardoor een deel terug stroomt naar het bloedplasma (resorptie). Het andere deel gaat terug naar het bloed via de lymfevaten.

14.5 In en uit, in en uit (Zuurstof- en koolstofdioxidetransport)

De bindingsreactie tussen hemoglobine en zuurstof is een evenwichtsreactie, op te schrijven als: Hb + O2 < > HbO2 (oxihemoglobine). Dit type binding is een oxigenatie. De binding is eenvoudig te breken. Verhoging van de pH en de pCO2 veroorzaakt verlaging van de hoeveelheid HbO2 in je bloed.

Bij dissimilatie in de cellen komt CO2 vrij. Een klein deel lost op in het bloedplasma, de rest gaat de rode bloedcellen in. 25% bindt daar aan globine, waarbij HbCO2 ontstaat. Het overige deel reageert met H2O tot H2CO3 (koolzuur), wat dissocieert tot HCO3- en H+, die weer bindt aan de heemgroepen. In de longblaasjes verlopen de reacties in omgekeerde richting.

Hemoglobine en andere bloedeiwitten werken als pH-buffer.