Samenvatting nectar biologie vwo, hoofdstuk 6: Voortplanting

Hoofdstuk 6: Voortplanting. Dit hoofdstuk gaat over de voortplanting bij de mens, en komt uit nectar biologie deel 1. Dit (erg grote) hoofdstuk leer je in VWO 4, en zal je moeten herhalen in VWO 6.

6.1 Het begin is er (Embryonale ontwikkeling)

De bevruchting: Een eicel die vrijkomt, wordt omringd door follikelcellen uit het ovarium (eierstokken). Zaadcellen dringen zich door de eerst door follikelcellen, dan de eischil en dan het celmembraan van de eicel heen. Dan dringt de kern van de zaadcel door naar het grondplasma van de eicel. De kernen van de zaadcel en eicel smelten samen.
Na dertig uur vindt de eerste deling plaats en na drie dagen zijn er zestien cellen. De eerste delingen (klievingsdelingen) vinden plaats in de eileider en hierbij worden de cellen niet groter. Trilharen in de eileiders vervoeren het klompje cellen naar de baarmoeder.

Het klompje nestelt zich is het baarmoederslijmvlies. De cellen gaan zich meer rangschikken: er ontstaat een blastulaholte, met daaromheen een laagje cellen (trofoblast) en een dikkere laag cellen (kiemschijf). De kiemschijf deelt tot twee holtes: het dooierblaasje en de amnionholte. De trofoblast produceert het zwangerschapshormoon HCG en vergroeit later tot een deel van de placenta. Er ontstaat een hechtsteel waardoor stoffen worden getransporteerd. Het dooierblaasje vormt de eerste bloedcellen en uit de cellen van de kiemschijf tussen dooierblaasje en amnionholte ontstaat het embryo.

Een deel van de bloedvaten van het embryo groeit door de hechtsteel naar buiten en vormt de navelstreng. Deze heeft twee slagaders en één ader. De ader vervoert voedingsstoffen en zuurstof vanuit de placenta. De slagaders vervoeren afvalstoffen via de placenta terug naar het bloed van de moeder. Na acht weken zijn alle organen aangelegd, en heet het embryo foetus. Om de foetus zit vruchtwater, met daaromheen twee vruchtvliezen (amnion en chorion).

Placenta: bevat bloedvaten van moeder en foetus, en hierdoor vindt de uitwisseling van stoffen plaats. Als de moeder rookt of medicijnen of drugs gebruikt komen ook die stoffen in de foetus terecht.

6.2 Zaadcel/eicel (Vorming van geslachtscellen bij de mens)

Geslachtscellen heten gameten en hebben 23 chromosomen, dit noem je haploïd. Door bevruchting ontstaat een diploïd aantal, 46 chromosomen. Er zijn dan 23 paren, waarvan één van de chromosomen van de moeder komt, de ander van de vader.

De celdeling waarbij geslachtscellen ontstaan heet meiose, die bestaat uit meiose I en meiose II. Bij meiose I gaan de chromosomen van elk paar uit elkaar, bij meiose II gaan de chromatiden uit elkaar.

Meiose I: bestaat uit profase I (chromosomen spiraliseren, afbraak kernmembraan, centriolen delen), metafase I (chromosomen liggen in het midden, aan ieder chromosoom zit een trekdraad), anafase I (de trekdraden trekken chromosomen naar polen), telofase I (kernmembraan wordt weer gevormd en elke kern heeft het halve aantal chromosomen, met nog 2 chromatiden).

Meiose II: bestaat uit profase II (chromosomen spiraliseren, afbraak kernmembraan, centriolen delen), metafase II (chromosomen liggen in het midden, hebben trekdraden), anafase II (trekdraden trekken chromatiden naar polen), telofase II (kernmembraan ontstaat, elke cel heeft nu 23 chromosomen met één chromatide).

Vrouwelijke geslachtscellen: Een vrouwelijk embryo wordt geboren met al één tot twee miljoen follikels (oöcyten). De oöcyten zijn in profase I, tot deze zich ontwikkeld tot eicel. Dit kan 12 (begin puberteit) of 50 (menopauze) jaar duren. Van de 400.000 oöcyten ontwikkelen zich maar 400-500 tot eicel. Meiose II kan pas worden voltooid als er bevrucht is, na de eisprong.

Mannelijke geslachtscellen: De meiose begint pas met de pubertijd en gaat het hele leven door. De zaadcellen rijpen in de bijbal en worden daar opgeslagen. Bij de zaadlozing komen 350 miljoen zaadcellen vrij, die pas zelf kunnen bewegen in het lichaam van de vrouw.

6.3 Een oproep aan de organen (Werking van geslachtshormonen)

De pubertijd begint met verhoogde afgifte van de geslachthormonen. Hormonen komen je het bloed door het zenuwstelsel (via hypothalamus). Ze komen in de hypofyse, die dan de hormonen FSH en LH afgeeft.

FSH: stimuleert productie van zaadcellen.
LH: stimuleert afgifte van hormoon testosteron, dat zorgt voor baardgroei en dergelijke.
Bij meisjes stimuleren FSH en LH de menstruatie.

Menstruatiecyclus: duurt gemiddeld 28 dagen. Follikels ontwikkelen zich onder invloed van FSH en maken oestrogeen. De follikel met de hoogste oestrogeenproductie ontwikkeld tot eicel. De plotselinge toename van LH veroorzaakt de eisprong (ovulatie). De eicel heeft één dag de tijd om bevrucht te worden. Voor die tijd is baarmoederslijmvlies opgebouwd, maar als er niet bevrucht wordt, wordt dit weer afgebroken: de menstruatie. Daarna begint de cyclus weer met de ontwikkeling van follikel tot eicel.

Zwangerschap: Als het klompje cellen is ingenesteld, wordt het hormoon HCG geproduceerd. Hierdoor blijft de menstruatie uit en komen er geen nieuwe follikels tot rijping. Te weinig HCG kan een miskraam veroorzaken. Het baarmoederslijmvlies ontwikkelt zich onder invloed van oestrogenen en progesteron.

Geboorte: Als de foetus volgroeid is geeft die zelf de signalen op de geboorte in gang te zetten. Dit zorgt voor aanmaak van prostaglandinen, die de weeën veroorzaken. De hypothalamus zet dan de hypofyse aan tot afgifte van oxytocine, wat de bevalling verder stimuleert.

6.4 Ingrijpen in de vruchtbaarheid (Voorkomen en bevorderen van zwangerschap)

Voorkomen of afbreken van zwangerschap: kan door voorbehoedsmiddelen, deze zorgen dat embryo zich niet kan innestelen of dat zaadcel en eicel niet bij elkaar kunnen komen. Bij sterilisatie worden de eileiders of zaadleiders onderbroken en kan je definitief geen kinderen meer krijgen. De morning-afterpil voorkomt innesteling van het klompje cellen. Een abortus kan een ingenesteld embryo weghalen.

Één op de zes paren in Nederland is verminderd vruchtbaar. Dit komt onder anderen door de steeds oudere leeftijd waarop mensen kinderen krijgen, duur van seksuele onthouding en invloeden als drugs, roken en eetstoornissen. Onvruchtbaarheid is te verhelpen door de volgende methodes:

IVF: of reageerbuisbevruchting. Hierbij worden follikels tot rijping gebracht en wordt de eicel buiten het lichaam geïnsemineerd met een zaadcel. De cellen delen en worden teruggeplaatst in de baarmoeder.

ICSI: hierbij wordt een zaadcel opgezogen en rechtstreeks in de eicel geïnjecteerd. Dit lijkt op IVF, maar is voor mannen met een slechte kwaliteit sperma, in plaats van voor onvruchtbare vrouwen.

6.5 Virussen (Vermeerderen van HIV en Herpesvirus)

Aids is een soa en ontstaat uit HIV en tast het menselijk immuunsysteem aan. Na besmetting ontstaan zware griepverschijnselen, waarna een lange periode komt waarin de ziekte verdwenen lijkt. In de laatste fase stijgt het aantal virusdeeltjes, is er geen afweer meer en komt de patiënt te overlijden aan infecties. Mensen met antistoffen tegen HIV zijn seropositief.

HIV is een retrovirus. HIV hecht zich vooral aan de T-lymfocyten van het afweersysteem. Het RNA van het virus gaat de T-cel in, en neemt het enzym reverse-transcriptase mee. Dit bouwt het DNA om waardoor nieuwe virusdeeltjes worden gemaakt.

Ook Herpes simplex is een soa en een DNA-virus. Het veroorzaakt pijnlijke plekken en zweertjes op de geslachtsorganen. Die plekken genezen, maar het virus blijft jarenlang in het centrale zenuwstelsel zitten. Herpes kan worden overgedragen bij de geboorte, en is voor meer dan de helft van de baby’s dodelijk. Het virus kan ook blindheid of schade aan het zenuwstelsel veroorzaken.