Samenvatting nectar biologie vwo, hoofdstuk 1: Gedraag je!

Hoofdstuk 1: Gedraag je! (Ethologie). Dit hoofdstuk gaat over gedrag bij dieren en mensen, en komt uit nectar biologie deel1. Dit deel wordt gebruikt in 4 VWO en zal je moeten herhalen in 6 VWO. De samenvatting bevat belangrijke uitleg en begrippen uit de paragrafen.

1.1 Geprikkeld gedrag (Oorzaken van gedrag)

Gedrag is alles wat een dier doet of laat. De functie van gedrag is het vergroten van de overlevingskans. Gedrag ontstaat als gevolg van prikkels, en veroorzaakt motivatie om bepaald gedrag uit te voeren. Gedrag wordt vertoont als de motivatie groot genoeg is, dan is de drempelwaarde bereikt.

• Inwendige prikkel: Omstandigheden binnenin het dier waardoor gedrag ontstaat, zoals vetopslag bij het dier.
• Uitwendige prikkel: Omstandigheden buiten het dier waardoor gedrag ontstaat, zoals temperatuurdaling.
• Motiverende factoren: In- en uitwendige prikkels die een rol spelen bij het vertonen va bepaald gedrag.

Soms is één prikkel al genoeg om een dier bepaald gedrag te laten vertonen, dit noem je een sleutelprikkel. Bij een overdreven sleutelprikkel zal een dier heftiger reageren, bijvoorbeeld als je een jonge zilvermeeuw een rood blaadje laat zien in plaats van de rode vlek op zijn moeders snavel. Zo’n prikkel heet een supernormale prikkel.

• Antropomorf: Menselijke (= niet wetenschappelijke) benadering van diergedrag.
• Etholoog: Onderzoeker naar diergedrag.

1.2 De zweep voor het publiek (Gedragssystemen)

Gedrag is opgebouwd uit verschillende handelingen: gedragseenheden. Als de verschillende gedragseenheden elkaar steeds op dezelfde manier opvolgen is er sprake van een gedragsketen. Groepen van handelingen die bij elkaar horen vormen een gedragssysteem. Als meerdere gedragssystemen met elkaar in conflict komen, heet dit conflictgedrag. Dan komen afgeleide gedragingen voor.

• Ambivalent gedrag: Vorm van conflictgedrag die veroorzaakt wordt door twijfel. Een dier twijfelt bijvoorbeeld om aan te vallen en herhaalt steeds een stukje uit allebei de gedragssystemen.
• Overspronggedrag: Vorm van conflictgedrag waarbij een dier een vreemde gedragseenheid vertoont in een heersend gedragssysteem. Bijvoorbeeld krabben op je hoofd als je niet weet wat je moet doen.
• Omgericht gedrag: Vorm van conflictgedrag waarbij het gedrag wel wordt vertoont, maar naar de verkeerde persoon, een vorm van afreageren dus.

1.3 Seks: vechten, vluchten of vriendjes worden? (Communicatie)

Een dier vertoont een ritueel (vaste gedragsketen) als voorbereiding op bepaald gedrag, bijvoorbeeld vechten of paren. Dit wordt verduidelijkt door handelingen te overdrijven of speciale eigenschappen, zoals de ogen op de veren van een pauw. Dit zijn sleutelprikkels die alleen door soortgenoten herkend worden.

• Balts: ritueel waarbij dieren aangeven dat ze een geschikte partner voor elkaar zijn, en niks kwaads bedoelen.

1.4 Pas op, hij bijt (Communicatie)

Bij communicatie wordt informatie uitgewisseld tussen soortgenoten. De soortgenoten ontvangen en verzenden bepaalde signalen. Een combinatie van signalen vormt een boodschap.

1.5 Hoe leer jij vandaag? (Aangeboren en aangeleerd gedrag)

Gedrag kan aangeleerd of aangeboren zijn. Een dier leert gedrag op basis van eerdere ervaringen. Leergedrag heeft als resultaat een aanpassing aan veranderende omstandigheden, grotere overlevingskans dus.

• Inprenten: Gedrag dat alleen aan te leren is in de gevoelige periode van een dier, meestal als ze jong zijn.
• Imitatie: Leren door het nadoen van gedrag van anderen.
• Gewenning: Leren door een bepaalde handeling zo vaak te herhalen dat het normaal wordt.
• Trial-and-error: Leren door te verschillende opties te proberen, en onthouden welke optie het gewenste resultaat opleverde.
• Klassieke conditionering: Vorm van leren waarbij een toevallige prikkel wordt gekoppeld aan een prikkel die aan het begin staat van een bekende gedragsketen. Bijvoorbeeld: Pavlov-reactie bij de hond.
• Operante conditionering: Manier van leren waarbij het dier eerst een bepaalde handeling moet doen voordat hij krijgt wat hij wil. Dit is ook leren door middel van belonen.
• Inzicht: De moeilijkste manier van leren, waarbij het dier al een voorstelling maakt van de tussenliggende stappen en consequenties.