De humanitaire hervormingsbewegingen 1780-1860

Lees alles over de humanitaire hervormingsbewegingen in 1780-1860. Welke verschillende instellingen ontstonden er? Wat is het burgerlijk beschavingsoffencief en wat betekent de Verlichting? In dit artikel vind je een samenvatting van hoofdstuk 5 van het boek Basisboek geschiedenis Sociaal Werk in Nederland (2009, derde druk) van Maarten van der Linde.

Verschillende instellingen in deze tijd

• 1784 De Maatschappij tot Nut van ’t Algemeen door Jan en Martinus Nieuwenhuijzen.
• Instituut voor Doven.
• Genootschap tot Zedelijke Verbetering van Gevangenen.
• 1846 Duitse migranten richten de Vereeniging tot Zedelijke Beschaving der arbeidende klasse.

Patroon van nieuwe maatschappelijke waarden en normen

Er ontstond een patroon van nieuwe maatschappelijke waarden en normen. Geloof, gevoel en geweten gingen een belangrijke rol spelen. Er kwamen socialistische ideeën in Nederland, gericht op organisatie, directe lotsverbetering en politieke actie voor onder andere achturige werkdagen en algemeen kiesrecht. Er kwamen aanklachten tegen ongelijkheid in de standenmaatschappij, armoede en uitbuiting

Sociale pioniers werden geïnspireerd door drie bewegingen

• De verlichting, door je verstand (de rede) te gebruiken kon je de waarheid vinden.
• De protestantse geestelijke opwekking, er ontstonden protestantse geestelijke opwekkingsbewegingen die zich in allerlei gedaanten uitten.
• De rooms-katholieke herleving, in 1795 kregen katholieken gelijke rechten, er werden veel instellingen en congregaties opgericht.

Piet de Rooy bedacht het ‘burgerlijk beschavingsoffencief’
De Pionierstijd is een tijd:

• Waarin de negentiende-eeuwse standensamenleving recht overeind staat.
• Waarin moraal en geloof een grote rol spelen.
• Waarin armoede vrijwel als gevolg van eigen falen wordt opgevat.
• Waarin het vertrouwen in eigen goede bedoelingen en in de kracht van opvoeding hoog is.

• Radicale verlichting verwierp het joods-christelijke scheppingsverhaal, er was geen god die over de wereld maakte en de wereld werd niet bestuurd door hogere machten maar door mensen, wonderen bestaan ook niet. Kennis is belangrijk, gevolg: encyclopedieën.
• Volkssoevereiniteit als de vorst misbruik maakt, mag het volk in opstand komen.

Belangrijke personen

• Baruch (Benedictus) Spinoza, de beroemste filosoof van Nederland, schreef ‘Ethica’, volgens staat god niet buiten de schapping maar alles is een verschijning van god.
• Balthasar Bekker, verklaarde de oorlog aan het geloof in heksen, spoken en duivels.
• René Descartes, zei: Gogito, ergo sum (ik denk, dus ik besta).
• Isaac Newton, vond veel dingen uit, gevolg: wetenschappelijke revolutie.
• John Locke, oefende invloed uit met zijn brieven over verdraagzaamheid, de Republiek was het voorbeeld van tolerantie, alle mensen zijn vrij en gelijk geboren, elk mens heeft recht op vrijheid, leven en gezondheid. Schreef over volkssoevereiniteit.
• Montesquieu, trias politica.
• Voltaire, tegen bijgeloof en fanatisme, rooms katholieke kerk. Ecrasez l ‘infame (verpletter het schandelijke). Kwam als eerste met woorden en geschriften op voor de mensenrechten.
• Rousseau, boek geschreven waarin het gevoel belangrijker is dan het denken, volgens hem moet het volk beslissen hoe het land bestuurd moet worden, de mens is van nature goed, maar bedorven door zijn omgeving.
• Kant grootste verlichtingsdenker, zei: Sapera aude! (durf te denken), verlichting is: de bevrijding uit onmondigheid waarmee elk mens wordt geboren, je bent zelf schuldig voor het voortbestaan.

De Verlichting

In Frankrijk: verlichtingsfilosofen botsen met de absoluut vorst.
In de Nederlanden: er is geen absoluut vorst, verlichting en geloof waren erop gericht beide te verzoenen, men was bezig met de vraag hoe deugd, redelijkheid en harmonie bevorderd konden worden (nieuwe verenigingen en genootschappen werden opgericht).

• Er ontstond een publieke opinie (er kwamen tijdschriften).
• Mensen werden meer vaderlandlievend.

1780-1784 Nederlands-Engelse oorlog, handel en nijverheid liepen terug, werkloosheid steeg, kloof tussen arm en rijk werd groter.

De Patriotten

Patriotten zijn burgers met veel kritiek op de manier van regeren van de Oranjes, ze waren vaderlandslievend, geïnspireerd door de Amerikaanse opstand (1775-1776), alle mensen zijn als gelijken geschapen, ze hebben recht op leven, vrijheid en geluk.
Joan Derk van de Capellen is een belangrijke patriot, hij schreef ‘aan het volk van Nederland’een pamflet.

Patriotten grepen de macht in de Repubiek, werden door Pruisisch leger hersteld en de patriotten waren gevlucht naar Frankrijk, na de Franse Revolutie kwamen ze terug en bezetten de Nederlanden weer, ze noemden de Republiek de Bataafse Republiek en het werd een eenheidsstaat met een regering en een gekozen parlement op basis van sensuskiesrecht. Kerk en staat werden gescheiden.

• 1800 de armenwet, een algemene armenkas ondersteunt de armen. Men zag niets in de staatsarmenbelasting.
• Franse Revolutie, Vrijheid, gelijkheid, broederschap.

De Maatschappij tot Nut van ’t Algemeen is een vereniging, was praktisch, hervormingsgezind, gericht op volksontwikkeling, met een directe maatschappelijke doelstelling. Volksverlichting was nodig.
Ze stichtten scholen, bibliotheken, spaarbanken en activiteiten op gebied van gezondheids- voorlichting, wilden het gevangenwezen verbeteren, propageerde vernieuwingen van armenzorg, kinderbescherming en internaatsopvoeding. Verplicht godsdienstig (protestant). Gaat uit van de goedheid van de mens, was voor volksopvoeding

• Volksopvoeding, het opvoeden tot staatsburgers van een deugdzame samenleving. Je had armoede aan zichzelf te wijten. Als je wilde, kon je de armoede overwinnen.
• Moraal is armoede, drankzucht, ziekte, ontbrekende huiselijkheid, gebrek aan seksuele zelfbeheersing kon worden bestreden met een morele opvoeding

Het Nut bereikte de armen niet, vanwege de taal, die was onbegrijpelijk, de leefwerelden verschilden.
Bij de kleine burgerij en de geschoolde werklieden sloeg het wel aan.

Suringar, begon met het leesclubje’ Ter beschaving van het verstand en verbetering van het hart’, hij was protestant maar had tollerantie voor het rooms-katholieke geloof.

Het Réveil

Het protestants Réveil: een elitebeweging (aristocratische en vooraanstaande families). Men wilde niet radicaal zijn en zich niet direct uitspreken over de politiek (de overheid accepteert geen onruststokers). Vrouwen gingen op huisbezoek, bezochten gevangenen enz. Keert zich tegen de verstarde kerkse orthodoxie en tegen het moderde verlichtingsdenken, democratie en het gelijkheidsdenken die voor de kerk bedreigend waren. Begint activiteiten voor eigen persoonlijke redding. Ze vroegen zich af wat de oorzak was van armoede. Je moest niet bij de pakken neer gaan zitten. Het socialisme was een gevaar.

• Het Nut: Ruimdenkend en vrijzinnig in het geloof, optimistisch over de mogelijkheden van volksopvoeding.
• Het Réveil: zoekend naar houvast in een tijd van grote revolutionaire veranderingen en orthodox-protestants gelovig, met weinig fiducie in wat zij zagen als zelfgenoegzame verstandverlichting en goedkoop optimisme dat niet wordt gevoed door een vurig geloof.
• Gemeenschappelijk: beide waren maatschappelijk betrokken en een grote dadendrang.

De officiële Nederlandse Hervormde Kerk was niet blij met het Réveil, ze hadden er geen grip op.

Belangrijke personen

• Ottho Gerhard Heldring, hij voelde zich niet thuis in het Nut (die beperkt zich alleen tot de buitenkant van problemen), alleen werk kon de armoede oplossen en als dat er niet was dan moet je maar werk creëren (spoorwegen). Stichtte in 1848 een huis voor gevallen vrouwen en meisjes en in 1851 een opvanghuis voor verwaarloosde jongens.

• Jan de Liefde stichtte in 1855 vereniging Tot Heils des Volk (scholen en opvanghuizen).

Heldring, De liefde en Réveilvrouwen namen praktische initiatieven (zoals cursussen geven).
De rooms-katholieke kerk ging een grotere rol spelen in het gebied op sociaal werk.
Door de grondwet van de Bataafse Republiek hadden ze gelijke rechten gekregen.

• 1848 emancipatiestreven van de rooms-katholieke bevolkingsgroep komt in beweging.

• 1820/30 religieuze vrouwengemeenschappen werden actief, ze wilden een religieus leven combineren met verzorging en verpleging enzovoorts. Ze legden eenvoudige geloften af over gehoorzaamheid en een sober leven (soms in het geheim), ze wilden geen conflicten met de overheid en droegen daarom normale kleding en werden met ‘juffrouw’ aangesproken.

Jacobus Heeren leerde vier vrouwen kennen, hij bracht ze in contact en zo ontstond de pioniersgroep van de Zusters van de Choorstraat: Petronella Coppens, Catherina en Maria van en Anna Catharina.
Ze richtten zich op op verpleging, wijkverpleging, jeugdzorg, onderwijs en doofstomme kinderen onder de noem van ‘Liefdezusters’. Later ook onderwijs, zorg voor weeskinderen en bejaarden.

Willem Cramer richtte de Vereeniging tot Weldadigheid van den Allerheiligsten Verlosser op
Arnoldus Frentrop

• richtte een begeleidende damesvereniging op,
• Herenvereeniging tot Weldadigheid,
• Aloysiusgesticht voor arme kinderen (jongens),
• het Huis der Voorzienigheid (voor in de steek gelaten meisjes),
• Rooms-katholieke armenschool,
• Volkbibliotheek.

Alle werkzaamheden waren particulier initiatief, de overheid betaalde niets. Alles werd betaald van:

• Werven van donateurs
• Organiseren van loterijen
• Weldadigheidsconcerten

Lees verder

• Opvoeden, zorgen, redden 1780-1860
• Democratie, verzuiling, sociale wetgeving 1860-1940
• Scholing en beroepsontwikkeling 1860-1940
• Tussen oorlog en culturele revolutie 1940-1980
• Reformatie, Revolutie, Republiek (de 3 R’s) 1500-1780