'Schaduwzuster' in vergelijking met 'Als broer en zus'

De twee boeken die ik heb gelezen, 'Schaduwzuster' van Simone van der Vlugt en 'Als broer en zus' van René Appel, zijn boeken met hetzelfde thema: moord. Ik ga vergelijken op schrijfstijl, verhaalfiguren, chronologisch of niet, reden van de moord, daders, vertelwijze, genre en ruimte en tijd waarin het verhaal zich afspeelt.

Samenvatting 'Schaduwzuster'

Het zijn eigenlijk twee verhalen. Er zijn twee personen die hun verhaal doen: Marjolein en Marlieke. De verhalen lopen door elkaar dus is het moeilijk om het verhaal samen te vatten. Marjolein is lerares op een ‘zwarte’ middelbare school in Rotterdam. Ze wordt in een les zomaar door Bilal, een leerling, bedreigd. Een tijdje later wordt ze dood gevonden, ze is door een kogel om het leven gebracht. Wie heeft het gedaan? Is het wel of niet de leerling die haar bedreigd heeft? Marlieke is de tweelingzus van Marjolein. Ze heeft het er heel moeilijk mee, met de dood van haar zus. Ze wil er heel graag achter komen wie de dader is. Ze gaat op onderzoek uit en neemt veel risico’s. Eerst denkt ze dat het Bilal, de allochtone leerling van Marjolein is, maar ze komt op een ander spoor. De kogel die Marjolein om het leven heeft gebracht is afkomstig uit het pistool van politieagent Hubert Ykema. Het pistool is lange tijd geleden als vermist opgegeven. Marlieke komt erachter dat Hubert Ykema de stiefvader van haar vriendin Sylvie is. Na een gesprek met de moeder van Sylvie is Marlieke te weten gekomen dat Sylvie heel goed kan liegen en vroeger vaak hele verhalen ophing dat bijvoorbeeld haar vader was overleden. Ze zei dat haar moeder het er zo moeilijk mee had dat ze er niet over wilde praten, door dat soort verhalen werd ze altijd een beetje voorgetrokken. Marlieke denkt dat Sylvie de dader is, dat zou zijn omdat Marjoleins man Raoul vreemdging met haar terwijl Sylvie Raoul voor zichzelf wilde hebben. Dat liegen van haar maakt Sylvie nog meer verdacht, want als ze ontkent, kan dat gewoon goed gelogen zijn. Uiteindelijk bleek dat niet Sylvie Marjolein heeft vermoord, maar Thomas. Toen Sylvie niet thuis was, was hij bij haar naar binnen gegaan en had daar het pistool gehaald. Marlieke weet dat eerst nog niet. Als ze besluit voorlopig in te trekken bij Raoul, om voor Valerie te zorgen, het dochtertje van Marjolein en Raoul, helpt Thomas haar met verhuizen. Hij verteld dat hij verliefd is op haar. Marjolein vond Thomas altijd maar ‘een rare’ en heeft gezegd tegen Marlieke dat ze niet begreep hoe zij vrienden met hem kan zijn. Volgens Thomas had Marjolein te veel invloed, hij dacht dat het door Marjolein kwam dat Marlieke geen relatie met hem wilde. Dat was de rede voor Thomas om Marjolein te vermoorden, zodat ze geen invloed meer op Marlieke zou hebben. Thomas zei dat hij Marjolein voor haar heeft vermoord, zodat Marlieke nu op eigen benen kan staan. Als Thomas dat aan Marlieke heeft verteld is ze geschokt, natuurlijk had Marjolein invloed op haar, maar dat was niet de oorzaak dat Marlieke geen relatie met hem wilde. Als Thomas dat weet pleegt hij zelfmoord. Marlieke gaat daarna alsnog bij Raoul wonen, ze heeft altijd al een sterke band met hem gehad, Raoul blijkt heel erg spijt te hebben van het vreemdgaan met Sylvie. Deze samenvatting is dan vooral uit het oogpunt van Marlieke genomen, over hoe het was na de dood van Marjolein. Marjolein zelf heeft voordat ze werd doodgeschoten natuurlijk ook nog verschillende dingen meegemaakt. Er kwamen meer bedreigingen, Marjolein heeft altijd gedacht dat die allemaal van Bilal af kwamen. Ze kon geen ander persoon bedenken die haar dood zou willen hebben. Dat bleek dus niet het geval, Thomas heeft gebruik gemaakt van de situatie, daar kwam Marjolein pas net voor haar dood achter. Terwijl ze nooit de reden heeft geweten. Marjolein heeft in de laatste paar weken voor haar dood best veel angst gehad. Ze wilde wel gewoon door met haar leven, door met school, omdat ze haar werk met passie deed wilde ze niet door die bedreiging meteen stoppen. Marjolein vroeg zich wel constant af waarom ze bedreigd werd. De dag wanneer ze werd vermoord zou ze met Marlieke uit eten gaan, om even afgeleid te worden van al de bedreigingen.

Samenvatting 'Als broer en zus'

Het boek is in drie duidelijke fases verdeeld: Wat er gebeurde I, Ervoor en Wat er gebeurde II.

Wat er gebeurde I:
Een man en een vrouw, waarvan de namen niet worden genoemd, zitten in een auto. Ze staan geparkeerd op een parkeerplaats en zijn aan het praten. De vrouw wil weg uit de auto, ze wil de relatie verbreken. De man kan dat echt niet hebben en wordt langzaamaan boos. Hij staat haar niet toe om weg te gaan, duwt haar hoofd tegen het dashboard, totdat ze het uitschreeuwt van de pijn.

Ervoor:
Lex Henkelman met zijn vrouw Sylvia en Fred en Marja Verhoef, hun beste vrienden, zijn aan het bowlen. Het huwelijk tussen Lex en Sylvia loopt niet helemaal goed meer en Sylvia is tijdelijk werkloos. Ze belt Fred een paar keer op, eigenlijk voelt ze wel wat voor hem. Fred zelf heeft Sylvia altijd al aantrekkelijk gevonden. Als Fred Sylvia met een lekke band in de stad ziet staan haalt hij haar op. Sylvia wil niet meteen naar huis, dus gaan ze samen naar het strand. Ze hebben spannende gesprekken, het ziet ernaar uit dat Sylvia een beetje is uitgekeken op Lex. Lex is niet zo avontuurlijk als Fred en houdt helemaal niet zo van het strand, in tegenstelling tot Sylvia. Lex’ leven is ook niet zo spannend meer, hij ziet wel wat in een collega van hem, Yvonne. Het is een lief meisje die binnenkort op zichzelf gaat wonen en waarmee hij zijn privé problemen bespreekt. Fred en Sylvia spreken steeds vaker af en Lex wordt een beetje achterdochtig tegenover haar. Ze is namelijk vaak weg zonder dat ze hem verteld waarheen. Lex merkt wel dat de relatie tussen hem en Sylvia steeds slechter wordt, hij denkt dat een kindje met haar misschien een oplossing is. Sylvia moet er niks van hebben, ze wil vrij zijn, uitgaan en dat soort dingen. Dat doet ze dan ook gewoon, als ze op een avond naar het café Timeless gaat, ontmoet ze daar een aardige man. Hij heet Timo en brengt haar die avond ook thuis, maar er is niks gebeurd tussen hen. Hij gaat binnenkort verhuizen naar Amsterdam, dus het zou eigenlijk ook niets kunnen worden. Wel denkt ze vaak aan hem. Sinds Fred en Marja een jaartje geleden een kindje hebben gekregen, Kelly, is het huwelijk van Fred en Marja is ook niet zo goed meer.

Wat er gebeurde II
Hier is de moord gepleegd door een man, hij probeert zijn auto schoon te maken. Er worden nog steeds geen namen genoemd. Lex wil weten waar zijn vrouw is, maar niemand weet het. Hij is vreemdgegaan met Yvonne, als ze nog even met elkaar praten, spreken ze af dat het niet meer zal gebeuren. Lex gaat op zoek naar Sylvia, maar vindt niks. Na 4 dagen pas doet hij aangifte, dat maakt hem verdacht, ook omdat hij de laatste tijd vaak ruzie met had met Sylvia en vreemd is gegaan met Yvonne. Een paar dagen later hoort hij dat Sylvia vlakbij een strandovergang dood is gevonden, waar iemand haar heeft proberen te begraven. Hij is wanhopig. Fred wordt ook ondervraagd, de rechercheurs vragen hem, omdat zij konden aantonen dat Fred en Sylvia veel met elkaar belden, wat voor relatie zij hadden. Fred antwoord: “Dat was een relatie als broer en zus.” De verhoring van Fred duurt erg lang, zodat Fred een beetje uitgeput raakt en minder goed nadenkt. Zo verraad hij zichzelf op een gegeven moment. Het is nu duidelijk dat hij de dader van de moord op Sylvia is.

Schrijfstijl

Simone van der Vlugt beschrijft op een spannende manier het verhaal en heeft een vlotte schrijfstijl. Ze schrijft ook erg direct en meeslepend. Door die spannende, directe en meeslepende manier van schrijven raak je heel snel verdiept in het verhaal en kun je je goed identificeren met de hoofdpersoon. Er wordt geen gebruik gemaakt van archaïsch taalgebruik, wat ik erg prettig vind. Er zijn namelijk verschillende literaire schrijvers die die neiging wel hebben, waardoor ik zo’n boek vaak snel saai vind om te lezen. Vulgair taalgebruik komt er ook niet in voor, dat vind ik ook belangrijk. Simone van der Vlugt gebruikt niet opvallend veel beeldspraak, wat ik eigenlijk niet erg vindt.

De schrijfstijl van René Appel heeft wel wat weg van de schrijfstijl van Simone van der Vlugt. Ze hebben allebei een best moderne manier van schrijven, een vlotte schrijfstijl, wat het voor mij leuker maakt om te lezen. René Appel schrijft ook op een spannende manier, hij gebruikt een niet chronologische manier van schrijven om zo de lezer nieuwsgierig te maken. Simone van der Vlugt gebruikt dat aspect ook, maar op een heel andere manier dan Appel. Zij gebruikt twee vertelpersonen die allebei in een andere tijd hun verhaal vertellen. René heeft net als Simone van der Vlugt ook niet erg veel beeldspraak gebruikt.

Verhaalfiguren

Verhaalfiguren uit 'Schaduwzuster'
Marjolein:
Marjolein is de hoofdpersoon uit het boek, ze is een lerares op een ‘zwarte’ school en doet haar werk vol passie. Ze wil de kinderen iets bijbrengen en ze motiveren. Ze houdt van haar leerlingen. Natuurlijk kost het onderwijs haar energie, maar het geeft haar ook energie. Sinds ze bedreigd is door haar leerling Bilal is ze best vaak angstig. Ze maakt steeds meer bedreigingen mee en wil erachter komen of die bedreigingen allemaal van Bilal afkomen. Ze wil een einde aan de bedreigingen die maar door blijven gaan, ze wil een veilig bestaan hebben. Je komt een paar eigenschappen te weten van Marjolein, ze is spontaan, praat soms snel haar mond voorbij en wil haar werk goed doen. Ze begrijpt niet waarom iemand haar zou willen vermoorden.

Marlieke:
Marlieke is de tweelingzus van Marjolein. Zij is ook een belangrijk persoon in het boek. In tegenstelling tot Marjolein geeft ze niet zoveel om mode. Ze heeft twee beste vrienden: Sylvie en Thomas. Marjolein mag ze allebei niet. Toch hebben Marlieke en Marjolein een hele sterke band, ze kunnen altijd bij elkaar terecht. Marlieke heeft eerst erg veel moeite met de dood van haar zus, later weet ze het toch een plekje te geven. Ze voelt haar soms nog om haar heen, als een ‘schaduwzuster’. Marjolein heeft haar bijvoorbeeld ‘ingefluisterd’ dat ze moest zorgen voor Valerie, de dochter van Marjolein.

Raoul:
Raoul is de man van Marjolein. Als hij hoort van de bedreiging wil hij meteen dat ze stopt met lesgeven. Hij wil haar beschermen en is dan ook erg verdrietig als ze is overleden. In de tijd dat Marjolein nog leefde is hij vreemdgegaan met Sylvie, daar heeft hij daarna veel spijt van. Marlieke trekt een tijdje na de dood bij hem in, om voor Valerie te zorgen.

Valerie:
Valerie is de dochter van Marjolein en Raoul. Het is een schattig meisje, na de dood van haar moeder zegt ze tegen Marlieke dat ze haar moeder nog wel is dicht bij haar voelt. Dat is hetzelfde als dat Marlieke heeft, ze voelen allebei de nabijheid van Marjolein. En Valerie is blij dat Marlieke er voor haar is.

Sylvie:
Sylvie is de beste vriendin van Marlieke. Marjolein en zij mogen elkaar niet graag. Sylvie had een relatie met Raoul en dacht dat zij en Raoul echt voor elkaar bestemd waren. Sylvie lijkt op een gegeven moment de dader, omdat Marlieke ontdekt dat de kogel waarmee Marjolein is vermoord uit het pistool komt dat Sylvie in haar huis had liggen. Op het laatst kom je erachter dat Thomas de dader is in plaats van Sylvie.

Thomas:
Thomas is de beste vriend van Marlieke, hij is verliefd op haar. Zijn vader heeft vroeger zelfmoord gepleegd en die depressiviteit heeft hij geërfd. Hij vond dat Marjolein teveel invloed had op Marlieke en hij dacht dat als Marjolein er niet meer zou zijn Marlieke en hij een relatie konden hebben. Hij is dus de dader. Toen bleek dat Marlieke alsnog niet zo’n relatie met hem wilde pleegde hij zelfmoord.

Bilal:
Hij is de Marokkaanse leerling die Marjolein heeft bedreigd met een mes. Op het begin leek hij de moordenaar, maar dat bleek niet zo te zijn.

Jasmijn:
Zij is een collega en goede vriendin van Marjolein. Ze geven allebei les in Nederlands en wonen bij elkaar in de straat, hun dochters zijn met elkaar bevriend. Toen de bedreigingen aan de gang waren steunde ze Marjolein, na Marjoleins dood hielp ze Raoul wel is door bijvoorbeeld wat avondeten te brengen.

Verhaalfiguren uit 'Als broer en zus'
Sylvia:
Sylvia is de hoofdpersoon. Het huwelijk tussen haar en Lex is niet meer zo goed en ze wil vrij zijn. Ze is wel in voor avontuur. Ze trekt zich niet veel aan van wat Lex ervan vindt dat ze zoveel weg is. Als ze het hart van Fred steelt, de beste vriend van Lex, maar ook nog een ander heeft (Timo), gaat het fout.

Lex:
Lex is de man van Sylvia. Hij weet niet wat hij moet doen als Sylvia werkloos is en gewoon zit te niksen. Sylvia doet gewoon wat ze wil, Lex heeft niet veel overwicht op haar. Hij is bezorgd om Sylvia als ze steeds weg is en wil daarover praten met haar. Sylvia doet heel onverschillig tegen hem.

Fred:
Fred is getrouwd met Marja. Hij is een avontuurlijke man die illegaal werk doet. Daar houdt Sylvia wel van. Hij heeft Sylvia altijd al aantrekkelijk gevonden en als hij haar steeds vaker ziet wil hij haar niet meer kwijt. Dat is de reden voor hem geweest om haar te vermoorden toen ze naar Timo wilde gaan.

Marja:
Marja is de vrouw van Fred. De relatie tussen hen is niet heel goed, ze praten niet veel met elkaar. Marja is dan ook niet zo aantrekkelijk als Sylvia, daarom is Fred waarschijnlijk vreemdgegaan met Sylvia. Toch houdt Marja veel van Fred en dekt hem als de rechercheurs vragen waar Fred is geweest op het tijdstip dat Sylvia is vermoord. Fred zelf heeft het Marja niet verteld, maar ze gaat hem toch steeds meer verdenken van de moord.

Yvonne:
Yvonne is een collega van Lex. Lex kan niet met Sylvia praten, dus praat hij met haar over zijn privéomstandigheden. Ze heeft een lief karakter. Als Lex in haar nieuwe huis komt kijken, kan hij haar niet weerstaan. Na Sylvia’s dood komt Yvonne langs om hem te condoleren. Lex wil eigenlijk niet met haar naar bed gaan, maar het gebeurd toch weer, als een soort ‘troost’.

Er zijn bepaalde overeenkomsten tussen de verhaalfiguren van deze twee boeken. In het boek 'Schaduwzuster' staan de bedreigingen centraal, daar wordt steeds weer op gefocust. Maar de relaties tussen de verhaalfiguren zijn ook erg belangrijk. Thomas pleegt de moord, omdat hij denkt dat Marlieke dan wel een relatie met hem wil. Bij 'Als broer en zus' zijn de relaties ook erg belangrijk. Er wordt hier een moord gepleegd, omdat Fred Sylvie voor hem alleen wil houden. Een verschil tussen de verhaalfiguren van de twee boeken zijn dat de personen uit het boek Als broer en zus minder goed beschreven worden dan de personen uit het boek 'Schaduwzuster'. Je weet minder over de personen, om zo het verhaal spannender te maken. Bij de verhaalfiguren uit 'Schaduwzuster' worden er niet alleen de relaties beschreven, ook vaak hoe het dagelijks leven bij de personen is. Van de verhaalfiguren uit 'Als broer en zus' kom je dat niet echt te weten, daar wordt vooral verteld over de relaties tussen de personen. Omdat Marjolein en Marlieke in het boek 'Schaduwzuster' allebei beschrijven hoe zij het meemaken, kom je dichtbij die personen. Bij de verhaalfiguren uit 'Als broer en zus' heb je meer het idee dat je alles van een afstand bekijkt.

Chronologisch of niet-chronologisch?

Beide boeken zijn in niet-chronologische volgorde geschreven. Dat maakt de boeken veel spannender. Door bepaalde flashbacks in Schaduwzuster leer je het verleden kennen van de hoofdpersonen en door dat er twee personen omstebeurt vertellen, in een andere tijd, wil je steeds doorlezen. Marjolein verteld wat voor bedreigingen ze meemaakt en Marlieke verteld hoe ze de dood verwerkt en hoe ze er uiteindelijk achterkomt wie de dader is. Bij het andere boek, 'Als broer en zus', vertellen de verhaalfiguren niet zelf, maar is het verhaal in drie stukken ‘gehakt’. Doordat in het eerste en derde deel de namen niet worden vermeld, weet je niet meteen wie de dader is. Toch is het iets minder ingewikkeld dan in 'Schaduwzuster'. Daar verdenk je verschillende personen, dat is bij 'Als broer en zus' niet het geval.

Met welke reden is het slachtoffer vermoord en lijken de daders op elkaar?

De redenen voor beide slachtoffers had met relaties te maken. Bij Marjolein was het motief van Thomas dat ze teveel invloed op haar tweelingzus Marlieke had waardoor Marlieke geen relatie met hem had ‘durven’ nemen. De reden dat Sylvia vermoord werd door Fred, was dat hij haar voor zich alleen wilde. Maar ondertussen niet nadacht dat zij eigenlijk getrouwd was met zijn beste vriend Lex. De motieven van de daders hebben dus met hetzelfde onderwerp te maken, maar de daders zelf zijn erg verschillend. Fred is een man die illegaal werk doet en niet heel veel om zijn vrouw Marja en zijn dochtertje Kelly geeft. Thomas is iemand die het moeilijk vind om contact te maken met andere mensen en eigenlijk vooral met Marlieke omgaat. Hij voelt meer voor haar dan zij voor hem en dat bleek niet aan Marjolein te liggen. Het verschil tussen de relatie van Fred en Sylvia en Marlieke en Thomas is dat Fred en Sylvia allebei met een ander getrouwd zijn, terwijl Marlieke en Thomas elkaar al heel lang als beste vrienden kennen en verder nog helemaal geen relatie hebben. Een overeenkomst tussen Fred en Thomas is dat ze allebei meer van de relatie hadden verwacht en daarom een moord plegen.

Vertelwijze

Vertelwijze van 'Schaduwzuster'
Marjolein en Marlieke vertellen allebei hun verhaal in de ik-vorm. Ze zijn dus allebei een ik-figuur, die over hun eigen belevenissen vertellen of over die van een ander. Zo zijn Marjolein en Marlieke zowel verteller als personage in het verhaal.

Vertelwijze van 'Als broer en zus'
Er zijn in dit boek twee vertelwijzen. Een gedeelte is auctoriaal, wat ook wel het perspectief van de alwetende verteller wordt genoemd. Hij presenteert het verhaal, maar komt er zelf niet in voor. Hij overziet alle gebeurtenissen en kent de gedachten en gevoelens van de verhaalfiguren. Dat gedeelte is vooral: Wat er gebeurde I en Wat er gebeurde II. De rest van het verhaal wordt vanuit Sylvia, Lex, Marja en Fred beschreven. Dat is de personale vertelwijze. Je beleeft de gebeurtenissen mee door de ogen van de persoon, die meespeelt in het verhaal.

De vertelwijzen van de boeken zijn verschillend. Bij het boek 'Schaduwzuster' van Simone van der Vlugt wordt het ik-verhaal gebruikt en bij het boek 'Als broer en zus' van René Appel wordt een gedeelte van het verhaal verteld vanuit een alwetende verteller en een gedeelte vanuit de personen zelf, de personale vertelwijze.

Genre

De genres van de boeken zijn hetzelfde, het zijn allebei psychologische of literaire thrillers. Een psychologische thriller is een genre waarin vooral het psychologische aspect van de thriller wordt belicht. In een literaire, psychologische thriller is er niet alleen de “whodunit” vraag, maar ook waarom de dader tot de moord is gekomen. De “whodunit” vraag is bij beide boeken duidelijk, maar bij Schaduwzuster wordt het veel meer benadrukt dan bij Als broer en zus. De motieven van de daders worden bij beide boeken wel duidelijk. Ik vind Schaduwzuster toch iets spannender, omdat je je heel sterk afvraagt wie de dader nou is. Het is leuk dat er meerdere verdachten zijn, zodat je steeds van gedachten veranderd en jezelf heel sterk gaat identificeren met de hoofdpersoon. Dat mis ik een beetje bij Als broer en zus, het whodunitperspectief moet daar meer naar voren worden gebracht en er moeten meer verdachten zijn. Dat zou het boek spannender maken.

Ruimte en tijd waarin het verhaal zich afspeelt

Het verhaal 'Schaduwzuster' speelt zich af in Rotterdam. Marjolein is namelijk docente aan de middelbare school het Rotterdams Lyceum. Daar wordt ze voor het eerst bedreigd en uiteindelijk ook vermoord. Dan zijn er nog verschillende plaatsen in Rotterdam waar bepaalde gebeurtenissen zich afspelen: Bijdorp Zoo, de Euromast, de Bijenkorf, de Lijnbaan, discotheek Nighttown en verschillende straatnamen waaraan je herkent dat het in Rotterdam is. Je kan goed afleiden uit de verhaalgegevens in welke tijd de gebeurtenissen zich afspelen. Zo’n verhaalgegeven is dat je weet dat Marjolein met de multiculturele leerlingen uit haar klas de dood heeft besproken van Theo van Gogh, dat was 2 november 2004. Als je nadenkt weet je dat het verhaal zich dan in het voorjaar van 2005 moet afspelen. Eind april werd Marjolein bedreigd door een leerling en begin mei was haar begrafenis al. Er zat dus maar een korte tijd tussen de eerste bedreiging en haar dood. Thomas heeft waarschijnlijk al lang over de dood nagedacht en maakte gebruik van de situatie tussen Bilal en Marjolein.

Het verhaal 'Als broer en zus' speelt zich af in Utrecht. Dat leidt je af van de aanduiding Nieuwe Gracht (blz. 87) en dat Fred vraagt aan zijn monteur of hij de auto in Utrecht heeft verkocht. De tijd wanneer het verhaal speelt is rond 2004, dit kan je zien op bladzijde 22, waar de bezetting van de Russische school in Beslan wordt aangehaald. Die bezetting speelde zich af in september 2004. Er zijn ook belangrijke gebeurtenissen geweest op het strand. Sylvia en Fred gingen daar vaak samen heen en uiteindelijk is ze daar ook vermoord en dood onder het zand gelegd als poging haar te verbergen.

Beide boeken spelen zich af in het heden, dat kun je merken aan moderne middelen die in beide boeken aanwezig zijn, maar dus ook aan verschillende aanduidingen. Beide schrijvers hebben de boeken zo actueel mogelijk proberen te maken, wat ik persoonlijk leuker vindt dan boeken die vertellen over het verleden. Bij boeken die de geschiedenis beschrijven kan ik me meestal minder goed identificeren met de hoofdpersonen, wat wel heel belangrijk is bij een boek.

Conclusie

De boeken hebben veel verschillen, maar er zijn toch ook veel overeenkomsten. Ik vond het moeilijk om kritiek te leveren op de schrijvers, omdat ik nog niet veel ervaring heb met het lezen van literaire boeken. Ik had verwacht dat het lezen van de boeken saai zou zijn, maar dat bleek niet het geval. Het was best spannend om te lezen en ik heb ook verschillende dingen geleerd. Boeken met een whodunitperspectief had ik eigenlijk nog nooit gelezen, terwijl ik nu heb gemerkt dat ik er geboeid door ben omdat je zelf moet gaan nadenken terwijl je leest.