De renaissance - Peter Burke, hoofdstuk 5 Besluit

De renaissance kan op meerdere manieren worden gezien. De renaissance als beweging of hoe de meeste mensen het beschouwen de renaissance als periode. Op welke manier ziet Peter Burke dit? In dit artikel bekijk je de renaissance op een hele nieuwe manier. Dit artikel is een samenvatting van hoofdstuk 5, Besluit, uit de essay ‘De renaissance’ van Peter Burke.

De renaissance als beweging

Ik heb de renaissance als ‘beweging’ beschouwd in plaats van als ‘periode’. Zelfs als beweging heb ik haar nauw omgrensd, met een nadruk op de poging de oudheid te laten herleven in plaats van op de andersoortige culturele veranderingen. Deze beperkingen heb ik met opzet aangebracht. Een reden is dat een korte essay te vaag zou worden met zoveel takken van geleerdheid en kunst dat over zoveel landen gaat. Maar nog belangrijker is het feit dat bijna elke kenmerk van de renaissance ook in de Middeleeuwen te vinden is.

Het denkbeeld van de ontwikkeling van het individu is niet erg duidelijk. Een van de betekenissen ervan is zelfbewustzijn, ‘het moderne begrip roem’. Het kan best zijn dan rivaliteit in Florence van de renaissance bijzonder hoogtij vierde, iets wat niet meetbaar is, maar middeleeuwse ridders gaven ook veel om roem. Ook bij hen was roem de drijfveer.

Eén andere betekenis van het renaissancistisch individualisme is het besef van individualiteit. In de renaissance kwamen de biografieën, autobiografieën, portretten en zelfportretten op, maar autobiografieën zijn ook in de middeleeuwen te vinden, zij het minder vaak. Om deze en andere redenen heeft men wel gesteld dat ‘de ontdekking van het individu’ dateert uit de twaalfde eeuw.

Karakterisering

Een andere gebruikelijke manier om de renaissance te karakteriseren is in termen van de rede; de menselijke rede die de humanisten prezen, de rationele ordening van ruimte die mogelijk werd gemaakt door de ontdekking van het perspectief. Rationalisme is een ongrijpbaar begrip, maar interesse in exacte cijfers is in de twaalfde eeuw al te vinden. Deze werd aangemoedigd door het toenemende gebruik van twee soorten rekenmachine, de abacus(werd in de elfde eeuw al gebruikt) en de mechanische klok(werd gebruikt sinds de veertiende eeuw). Rekenkundige vaardigheid was in de tijd van Bruni en Brunelleschi dus niet nieuw. Het is moeilijk verdedigbaar dat er tussen de middeleeuwen en de renaissance een fundamentele verandering is opgetreden. Het is de moeite waard om uit te zoeken of de renaissance niet het gevaar loopt geheel te vervagen, en wel om twee nogal uiteenlopende redenen.

In de eerste plaats werd de renaissance als het begin van de moderne tijd gedefinieerd. De westerlingen in de laatste generatie of daaromtrent zijn gaan geloven dat zij thans in een ‘post-moderne’ wereld leven, zo lijkt de renaissance verder weg dan zij ooit deed.

In de tweede plaats is het, hoewel de prestaties van Leonardo da Vinci en zo veel andere kunstenaars, schrijvers en geleerden nog steeds bewondering afdwingen, veel moeilijker geworden dan in de negentiende eeuw, deze prestaties los te zien van de middeleeuwen aan de ene kant en van die van de zeventiende en achttiende eeuw aan de andere kant. Wat in Florence van de veertiende, het Italië van de vijftiende en het Europa van de zestiende eeuw gebeurde, te plaatsen in een opeenvolging van met elkaar samenhangende veranderingen russen 1000 en 1800. We kunnen dit omschrijven als ‘verwestersing van het Westen’.

Norbert Elias

Norbert Elias betoogd dat de zestiende eeuw in het Westen een cruciale periode was voor wat hij het ‘civilisatieproces’ noemt, met andere worden de ontwikkeling van de zelfbeheersing. Er lijkt weinig twijfel mogelijk dat zorg om beschaafd gedrag in die tijd in brede kring werd gedeeld, maar het is onmogelijk een scherpe grens te trekken tussen renaissance en middeleeuwen. Middeleeuwse boeken over ‘hoffelijkheid’ dateren al van de tiende eeuw.

De westerse hoffelijkheid of beschaving was één gedragscode naast die van andere culturen. Daarom is het juister om te spreken van de opkomst van een zin voor ‘privacy’. Deze veranderingen kunnen te maken hebben met het ‘individualisme’, maar zij verspreidden zich langzaam en over een langere periode. Misschien hangt zij samen met een andere vorm van zelfbeheersing of verdringing, met name de seksuele verdringing, die in deze periode een kenmerk van de westerse cultuur schijnt te zijn geworden.

Een tweede benadering van culturele veranderingen in de middeleeuwen en de vroeg-moderne tijd benadrukt het effect van veranderingen in de communicatiemethoden op de mentaliteit. Sommige spreken van een ‘retorische revolutie’ of zelfs van een ‘taalrevolutie’ in de late middeleeuwen, filosofen werden zich ervan bewust dat de relatie tussen taal en werkelijkheid problematisch was.

Andere hebben de nadruk gelegd op de verbreiding van de geletterdheid in de middeleeuwen om zowel commerciële als administratieve redenen. Het zelfbewustzijn zou gevolg kunnen zijn geweest van de nieuwe gewoonte om in afzondering te lezen en te schrijven. Op lange termijn vergrootte de boekdrukkunst de beschikbaarheid van informatie waardoor de mentale horizon van mensen verruimde.

Waarom deze verandering plaatsvond is moeilijk te vatten, maar we kunnen een paar hypotheses ter overweging voorleggen. De belangstelling voor de retorica ontwikkelde zich in de stadstaten van Noord-Italië, de groei van de internationale handel moedigde de geletterdheid aan. Ook de ontwikkeling van gecentraliseerde staten stimuleerde het gebruik van schriftelijke documenten. Norbert Elias heeft zelfs gesuggereerd dat het civilisatieproces samenhangt met de politieke centralisatie. De neo-stoïsche beweging maakt de band duidelijk tussen de cultus van de zelfbeheersing en de groeiende belangstelling voor bepaalde klassieke schrijvers. Veel van de ‘nieuwe’ problemen die zich tussen de elfde en de achttiende eeuw aandienden, waren ook ‘antieke’ problemen geweest.

De aantrekkingskracht van de klassieken had grotendeels het gevolg van hun relevantie voor het dagelijks leven. De klassieken werden vereerd omdat zij een gids voor het dagelijks leven waren.