Wat is psychologie?

Mensen proberen hun omgeving te begrijpen om er zo goed mogelijk op in te spelen, hiervoor is het nodig om inzicht te krijgen in de gedachten, achtergronden en gevoelens van mensen. Deze wetenschap wordt psychologie, ook wel “zielkunde” genoemd. Dit artikel is een samenvatting van hoofdstuk 1 en 2 van de thuisstudie “Praktische Psychologie” van Studieplan.

Psychologie

Psychologie wordt letterlijk “zielkunde” genoemd. Het woord is afkomstig uit het Grieks:

• Psyche = ziel
• Logos = wetenschap

De ziel op zich is ongrijpbaar en niet te bestuderen. Wat wél zichtbaar is, is het gedrag dat voortvloeit uit innerlijke gevoelens. Voor psychologen is deze waarneming van gedrag erg belangrijk. Het gedrag wordt: geobserveerd, vervolgens vergeleken en daarna geanalyseerd.

Gedrag

De definitie van gedrag bestaat uit drie onderdelen:

• De objectief te observeren en te registreren activiteit van een organisme. (de reacties kunnen zowel waarneembaar als onzichtbaar zijn, bijvoorbeeld spierspanning of hersenactiviteit)
• De reactie van een organisme op een prikkel (een verandering in de in- of uitwendige toestand van een organisme)
• Gedrag wordt door de persoon zelf op een bepaalde manier ervaren (deze ervaringen kunnen worden onderzocht)

Gedrag wordt bepaald door allerlei omstandigheden, deze worden wel gedragsvoorwaarden genoemd. Interessant voor psychologen is de vraag welke determinanten tot een bepaald gedrag hebben geleid. Deze onderzoeken kunnen worden gebruikt om toekomstig gedrag te verklaren, te voorspellen en te beïnvloeden.

Wetenschap

Een wetenschapper toetst ideeën via daartoe ontworpen methoden en maakt daarbij gebruik van statistiek. Wetenschappelijke onderzoeken worden vaak aangeduid als experiment.


Statistische gegevens moeten worden gemeten door middel van meetinstrumenten. Dit kunnen bijvoorbeeld tests zijn, of vragenlijsten.

Psychologen houden zich op wetenschappelijke wijze bezig met determinanten van menselijk gedrag. Wat kan de psycholoog hiermee in de praktijk betekenen? Mogelijkheden zijn:

• Het doen van onderzoek
• Het toepassen van resultaten van onderzoek (therapie, adviezen over levensstijl, het ontwerpen van nieuwe lesmethoden…)

Wat is wetenschap?

Wetenschap is een systematisch geordend geheel van wetten en regels waarmee verdere kennis kan worden verkregen.
De wetenschap houdt zich bezig met:

• Begrip van de wetenschap
• Methoden van de wetenschap (methodologie)
• Samenhang van wetenschappen
• Verantwoording van de toepassing van wetenschappelijke kennis in de samenleving.

Wetenschappelijke kennis moet aan verschillende eisen voldoen:

• Gegrond zijn (argumenten die een theorie ondersteunen, of conclusies uit een onderzoek)
• Systematisch zijn (verbanden tussen gegevens)
• Intersubjectief zijn (het mag niet uitmaken wie de onderzoeker is, wetenschappelijke kennis is overdraagbaar en iedereen met dezelfde capaciteiten moet toegang hebben tot de kennis.

Doelstellingen van wetenschappelijk onderzoek

Er bestaan twee soorten wetenschappelijk onderzoek: beschrijvend en verklarend.

• Bij beschrijvend onderzoek wordt een fenomeen beschreven (bijvoorbeeld het verloop van de Tweede Wereldoorlog.
• Bij verklarend onderzoek wordt een verklaring gezocht voor een fenomeen, bijvoorbeeld het ontstaan van de Tweede Wereldoorlog.

Vele onderzoeken zijn echter zowel verklarend als beschrijvend.
Wetenschappelijke verklaringen zijn niet definitief en kunnen altijd worden verfijnd, uitgebreid of vervangen. Soms monden verklaringen uit tot wetmatigheden, waardoor:

• Men bepaalde nieuwe verschijnselen kan voorspellen
• Men bepaalde verschijnselen kan beheersen

Inductieve en deductieve wetenschappen

Er wordt onderscheid gemaakt tussen inductieve en deductieve wetenschappen. Beiden zijn verschillende manieren om via logische denkstappen tot een conclusie te komen. Bij inductie wordt uit het bijzondere het algemene besloten, bij deductie is het andersom.

• Voorbeeld inductie: gisteren legde de kip een ei, en vanochtend weer. Conclusie: een kip legt elke dag een ei.
• Voorbeeld deductie: Porsches zijn dure auto’s. Voor me staat een Porsche, dit is dus een dure auto.

Deductieve wetenschappen
Deductie betekent letterlijk “afleiding”. Deducties zijn redeneringen overeenkomstig de wetten en regels van de logica. Deductieve wetenschappen zijn wiskundige wetenschappen. Wiskundige redeneringen berusten op aannames, stellingen die zonder bewijs worden aangenomen. Deze redeneringen worden wel axioma’s genoemd.

Hoe werkt deductief redeneren? Men maakt gebruik van argumenten. Elk argument bestaat uit twee delen: een conclusie en één of meer premissen (vooronderstellingen/aannames). Deductieve argumenten zijn argumenten waarin de premissen de conclusie voldoende ondersteunen. Een voorbeeld: witte eieren komen van witte kippen. Dit is een wit ei. Conclusie: dit ei is gelegd door een witte kip. Wat opvalt is dat de conclusie niets nieuws verteld. Een dergelijke uitspraak wordt tautologie genoemd. Hetzelfde (denk)beeld wordt met een andere uitdrukking herhaald.

Inductieve wetenschappen (of empirische of ervaringswetenschappen
In tegenstelling tot de wiskundige, deductieve wetenschap berust de inductieve wetenschap op ervaringen. Tot de ervaringswetenschappen behoren de natuurwetenschappen en de menswetenschappen.
Inductief onderzoek wordt als volgt uitgevoerd: De waarnemingen (de situatie) werken in op de onderzoeker (het organisme). Het organisme reageert hierop, waarna de situatie zich ander voordoet. Het organisme reageert hier weer op: de evaluatie. Eventueel kan men de evaluatie ook nog toetsen (nogmaals proberen). Dit wordt ook wel de empirische cyclus genoemd. Deze cyclus bestaat uit vijf fasen:

• Observatie (onderzoeksgegevens verzamelen)
• Inductie (uitspraken doen en deze veralgemenen
• Deductie (het formuleren in concreet bruikbare termen
• Toetsing (de gevonden gegevens van twee groepen worden met elkaar vergeleken
• Evaluatie (de resultaten worden geïnterpreteerd en kritisch bekeken

Natuurwetenschappen
In de natuurwetenschappen worden twee groepen onderscheiden, de vitalisten en de mechanisten. De mechanisten stellen dat alle processen in de natuur kunnen worden herleid tot natuurkundige en scheikundige processen. De vitalisten stellen dat er echter zoiets bestaat als het “levensbeginsel”.
Biologen hanteren verschillende verklaringswijzen:

• Causale, oorzakelijke verklaring
• Historische, genetische verklaring
• Functionele verklaring

Menswetenschappen
De beweging die de methodeverschillen tussen natuur- en menswetenschappen beoogt weg te werken, is het reductionisme.

Definitieleer

Een definitie is de verklaring van een woord, niet van een ding of begrip. Een definitie bestaat uit een definiendum (hetgeen dat wordt gedefinieerd) en een definiens (dat wat definieert). Er zijn verschillende soorten definities:

• Preciserende definities (het definiëren van een woord om het woord een precieze betekenis te geven, zodat het een bepaald doel kan dienen)
• Theoretische definities (aan de betekenis worden theoretische feiten toegevoegd)
• Stipulatieve definities (het introduceren van een nieuw woord in een taal of een nieuwe betekenis aan een woord geven)
• Echte of lexicale definities (volgens het woordenboek)
• Operationele definities (beschrijving van een reeks verrichtingen/experimenten die worden uitgevoerd om aan te geven of een woord al dan niet toepasbaar is in bepaalde gevallen.