De diagnostische competentie van de pastor

Kan diagnostiek alleen in de medische praktijk worden toegepast of ook in het pastoraat? Paul Pruyser heeft een boek geschreven waarin hij de weerstanden weg wil nemen tegen pastorale diagnostiek.

In dienst van empathie

Diagnostiek in het pastoraat zou primair gericht moeten zijn op de vraag of en op welke wijze mensen troost kunnen vinden in hun situatie van ziekte en lijden, en hoe die troost kan worden bevorderd. Pastorale diagnostiek probeert zicht te krijgen op het voelen, denken en de achtergrond van de pastorant. Dit gebeurt vanuit de interesse waar hij of zij existentiële hulpbronnen heeft liggen en waar hulp geboden kan worden. Diagnostiek komt zo niet tegenover empatische nabijheid te staan, maar komt in dienst van een effectieve empathie.

Troost als hermeneutisch kader voor pastorale diagnostiek

Situaties zoals overlijden en ernstige ziekten kunnen voor de betrokkene vaak een zingevingprobleem vormen. De vraag ‘Waarom moet mij dit overkomen?’ is niet zozeer een vraag naar de oorzaak van het lijden maar een uitdrukking van de existentiële nood waarin mensen terecht kunnen komen. Deze nood gaat gepaard met enerzijds de ervaring van chaos en zinloosheid. Anderzijds het streven naar heelheid, orde en zingeving.

Herstructurering

Omvang van het lijden is te formuleren als een verwerkingsproces waarin de pijn en de wanhoop langzaam aan invloed gaan verliezen. De dingen in het leven en ook de ziekte of overlijden krijgen een nieuwe plaats en betekenis in het leven. Zo’n proces wordt in de psychologische literatuur beschreven als een cognitie-emotioneel herstructureringsproces. Deze herstructurering kan van buitenaf komen door persoonlijke ontmoetingen maar kan ook door doelgerichte interventie in therapeutische contacten.

Aandachtspunten in de pastorale diagnostiek

Herstructurering is dus belangrijk om te ontdekken waar de ander troost moet ontvangen. Vervolgens dient een diagnose ervoor welke bronnen de ander nodig heeft om getroost te worden. Diagnostiek in het pastoraat zal gericht moeten zijn op het vaststellen en exploreren van welke modellen, visies of beelden bij de pastorant aanwezig zijn. De pastor moet kunnen vaststellen wat er in religieus en levensbeschouwelijk in de gedachten van de pastorant omgaat.

Van der Ven en Vossen

Van der Ven en Vossen zijn door verschillende onderzoeken tot een aantal modellen gekomen die betrekking hebben op ziekte en lijden:

• Pedagogiemodel: lijden wordt gezien als persoonlijke groei en ontwikkeling waartoe God stimuleert.
• Planmodel: God heeft een bedoeling met het lijden. Hoe verborgen ook, het zal uiteindelijk ten goede keren.
• Vergeldingsmodel: God straft de mens in het lijden voor de zonde.
• Compassiemodel: God wil het lijden niet maar is in het lijden nabij.
• Plaatsvervangingsmodel: God wil de lijdende stimuleren om dienstbaar te zijn voor de ander.
• Mystieke model: het lijden is het voertuig voor een intiemere relatie met God.
• Apathiemodel: God staat los van het lijden en raakt Hem niet