Wat is contingentie?

Als mensen getroffen worden door onverwachte gebeurtenissen, die niet te voorzien waren, kan de bodem onder hun voeten wegslaan. Op dat moment is er sprake van gebrek aan mogelijkheden de situatie te interpreteren en er betekenis aan te geven.

Negatief en positief

Het begrip ´contingentie´ stamt af van het Latijnse woord ´contingentia´ . Contingentie heeft over het algemeen een negatieve betekenis: iets ergs dat je overkomt en waar aan gewerkt moet worden. Contingentie kan echter ook een positieve betekenis hebben: er overkomt je iets dat je intens gelukkig maakt. Een contingente situatie is waar maar niet noodzakelijk.

Contingentie als crisis van het begrijpen en interpreteren

De mens is op zoek naar eenheid en vertrouwdheid met zichzelf en zijn of haar lichaam, met de ander en met de leefwereld waarvan hij of zij deel uitmaakt. Een lichamelijke klacht kan er bijvoorbeeld toe leiden dat deze vertrouwdheid in het geding is. Het gaat dus vooral om het gebrek aan de mogelijkheid om op het toekomstige te kunnen anticiperen en vooruitziend te kunnen handelen. Volgens Blumenberg is contingentie een ervaring die niet doet vergeten dat je een ander had kunnen zijn wiens lot je had moeten dragen. Contingentie in de negatieve betekenis knaagt aan de vertrouwdheid van elke identiteit, en roept de vraag op of je niet iemand anders had willen zijn, als je had kunnen kiezen. Contingentie is alleen betekenisvol voor iemand die dit daadwerkelijk zo ervaart.

Contingentie als zoekschema

Contingente ervaringen hebben een existentiële en/of religieuze betekenis waarin de onzekerheid van het bestaan wordt gethematiseerd. Daarom vormt contingentie een belangrijk onderwerp voor religie en geestelijke gezondheid. Contingente ervaringen zijn negatieve en positieve ervaringen waarvoor we geen rationele verklaring hebben. De contingente ervaring is meestal een onderbreking in het dagelijkse leven. De werkelijkheid wordt niet meer als vanzelfsprekend ervaren. Mensen gaan dan op zoek naar een verankering van het contingente in het consistente, het zoeken naar een blijvend en duurzame betekenis.

Crisis

Als het niet mogelijk blijkt om de ervaring te begrijpen of opnieuw te interpreteren is er sprake van een crisis. Mensen kunnen in dit proces verzanden. Redenen hiervan zijn: een te grote emotionele belasting, teveel conflicten achter elkaar, geen of weinig vertrouwen in de eigen capaciteiten. Geestelijk Verzorgers kunnen mensen begeleiden om tot een herinterpretatie te komen.

Zoekschema

Geestelijk Verzorgers dienen contingentie aan de orde te stellen door behulp van een zoekschema. Dit schema is er op gericht om de verschillende dimensies en aspecten van contingentie te verkennen. Hierdoor kan de pastorant zelf ontdekken waar hij of zij staat. Vervolgens is het van belang om oplossingsgericht te werken. Dit betekent niet dat de Geestelijk Verzorger oplossingen aan ,moet dragen. De taak is vooral ondersteunen en de pastorant zelf laten ontdekken van nieuwe mogelijkheden om de contingentie weer de baas te kunnen. Zoekschema’s helpen om doelgericht informatie te verzamelen en te ordenen. Het is een methode waardoor de pastorant uitgedaagd wordt om over nieuwe aspecten na te denken. Zoekschema’s helpen om leiding te geven aan het gesprek. Door het werken met een heuristisch* schema krijgt de pastorant de ruimte om het eigen verhaal te vertelen en zelf op zoek te gaan naar nieuwe aspecten en dimensies. Deze kunnen later van belang zijn voor het vinden van ‘oplossingen’. Hieronder staat het zoekschema die betrekking heeft op aspecten en dimensies van contingente levenservaringen.

Contingentie-schema

	Basis niveau		Existentieel niveau		Religieus niveau
	+	-	+	-	+	-
Passief	Geluk	Ongeluk	Geschenk	Tragiek	Genade	Verlatenheid
Actief	Prestatie	Falen	Plicht/Taak	Schuld	Roeping	Zonde

Hoe werkt het zoekschema?

In het schema letten we op de actieve of passieve rol die iemand heeft in een contingente situatie. Het winnen van de lotto kun je zien als passief en kan intens geluk als gevolg hebben. Zie je jezelf hierin echter een actieve rol spelen dan duid je het als prestatie. Een ander voorbeeld is wanneer je betrokken bent bij een auto-ongeluk. Had je hierin een actieve rol en zie je het als falen wanneer het ongeluk te voorkomen was? Of had je een passieve rol? Het basisniveau heeft in principe iedereen. Het existentiele niveau komt ter sprake als de contingente situatie invloed heeft op je dagelijkse (gezonde) functioneren. Als bijvoorbeeld door het ongeluk je niet meer in staat bent om in je levensonderhoud te voorzien. Je had geen schuld aan het ongeluk. Dit leidt ertoe dat je de situatie als tragisch zult ervaren. Situaties die je overkomen zonder dat er sprake is van schuld en die een existentiele betekenis hebben voor de betrokken persoon, kunnen worden omschreven als een ervaring van tragie. Het existentele niveau vervangt niet het basisniveau maar is een aanvulling. Eigenlijk is het een kwalitatieve aanvulling of verandering.

Religieus niveau
De term contingentie heeft christelijke wortels en wijst op de maakbaarheid van het heil, wat ook in andere godsdiensten of levensbeschouwingen schuil gaat. We kunnen het heil niet tot stand brengen, het is contingent. Het religieuze niveau kan niet benaderd worden zonder de eerste twee. In de religieuze context worden soms de eerste twee niveau's overgeslagen maar dat wil niet zeggen dat ze niet aanwezig zijn. Het is goed om de pastorant hiervan bewust te maken. Het eerste niveau dient als eerste omschrijving van de basiservaring. Vervolgens geeft het existentiele niveau betekenis aan de basiservaring.
In het voorbeeld van het ongeluk kun je de ervaring hebben dat het door eigen toedoen, een eigen fout is veroorzaakt. Op het religieuze niveau wordt dit dan als schuld door of voor God ervaren, wat dan is terug te voeren als zonde. Een positieve contingente ervaring kan als genade worden ervaren.

Uithouden

Als iemand de positieve ervaring in verband brengt met een eigen actieve bijdrage, zal men geneigd zijn om om deze prestatie in het licht te stellen van een eigen bijdrage aan het heil van God. Dit duid men dan als ´roeping´. Het geeft spanningen als men een existentiele ervaring van tragiek op het religieuze niveau probeert te verwoorden. Je hebt iets verloren wat je heel dierbaar is en wat jou noodzakelijk leek voor je leven. De situatie is echter niet te veranderen. Vanuit religieus perspectief is deze situatie te duiden als ´je verlaten voelen door God´.

Contingentie als mogelijkheid

Met behulp van het zoekschema kan een contingente levenssituatie op verschillende niveau´s benaderd worden. Dat biedt vervolgens mogelijkheden om perspectieven te openen die nodig zijn om nieuwe inzichten en handelingsmogelijkheden te ontdekken. Wat contingent is, is niet noodzakelijk. Wat contingent is, is echter ook niet onmogelijk. In het geval van het auto-ongeluk kan de bestuurde het ongeluk gaan zien als een kans om een nieuw leven te beginnen met God. Doordat de bestuurder de situatie opnieuw gaat herinterpreteren, slaagt hij er in om zichzelf en zijn ervaringen met het ongeluk te overstijgen, doordat hij aan het ongeluk een nieuw leven koppelt, dat God hem geeft (genade). In deze situatie verschuift dan het verhaal van het existentiele naar het religieuze niveau.

Instrument

De Geestelijk Verzorger heeft hier het zingevingsproces van de pastorant helpen verhelderen met behulp van het zoekschema. Dit schema is een hermeneutisch instrument dat per persoon en afhankelijk van de werkomgeving kan verschillen. Geestelijk Verzorgers kunnen mensen in contingente levenssituaties helpen in hun eigen herinterpretatie het mogelijke anders-zijn van deze situatie te ontdekken en te verwoorden. Hiermee dragen zij bij aan de profilering en professionalisering van de geestelijke verzorging in de gezondheidszorg.