Samenvattingen en Samenvatting

Het moderne Europese statenstelsel

Infoteur: Papillon

Het moderne Europese statenstelsel

Hieronder volgt een uittreksel van het boek 'A History of the Modern World' geschreven door R.R. Palmer (blz.135-155, 181-188). Het uittreksel behandelt de opkomst van het moderne Europese statenstelsel (1648-1713), waarbij de vrede van Westfalen een significante rol heeft gespeeld bij de vorming van het begrip soevereiniteit.


1618-1648: De Dertigjarige oorlog

Heilige Roomse Rijk: een voornamelijk Duits rijk. Uitgestrekt rijk met enorme religieuze verdeeldheid; zowel veel katholieke als protestantse staatjes.

Achtergrong Dertigjarige oorlog:
Allereerst was er de religieuze tegenstelling tussen de protestanten (Luthers) en de katholieken in Duitsland waarbij ook nog het calvinisme verspreidde in Duitsland. De twaalfjarige vrede tussen Spanje en Nederland kwam ten einde; De Spaanse Habsburgers willen Nederland opnieuw verpletteren. Nederland wilde onafhankelijkheid, maar Spanje wil controle over gebieden in het Rijnland en gebieden in Zwitserland. Frankrijk streed tegen de Spaanse en Oostenrijkse Habsburgers uit angst voor een Spaans-Habsburgs overwicht in Europa. Oostenrijkse Habsburgers willen het Protestantisme uitroeien, Frankrijk treed op als beschermer van het Protestantisme.

Dus:
  1. Katholiek-protestants conflict in Duitsland
  2. Conflict binnen het Duitse Rijk, de keizer wil een centrale positie van het Rijk, staatjes willen onafhankelijkheid
  3. Internationaal conflict:
    • Frankrijk <-> Habsburgers
    • Spanje <-> Nederland
    • Bemoeienissen van Denemarken, Zweden en Transylvanië
  4. Strijdtoneel huurlegers: vorsten hadden nauwelijks greep op de legers en er werd veel geweld gebruikt.

De vier fasen van de oorlog:
Boheemse fase (1618-1625)
In Bohemen kwam een katholieke vorst (Ferdinand II) op de troon van het grotendeels protestantse Bohemen. Bohemen nam die niet en plaatste Frederik V van Palts op de troon (hoofd Protestantse Unie). Dit was onaanvaardbaar voor de Habsburgers, die met het keizerlijke leger de opstandige Bohemen versloegen. Ferdinand II nam weer plaats op de troon.

Deense fase
Frederik V had steun gezocht bij zijn familiein Denemarken.Toen de koning van Denemarken opnieuw probeerde Ferdinand aan te vallen, werd deze al snel verslagen door een nieuw het leger van Wallenstein. Denemarken moest gebieden afstaan die het later echter weer terugkreeg.

Zweedse fase
In Duitsland dreigde de Contrarereformatie de Protestantse Reformatie teniet te doen. De koning van Zweden viel hierop Duitsland binnen, gesteund door kardinaal Richelieu uit Frankrijk. Richelieu was weliswaar katholiek, maar wilde de macht van de Habsburgers kortwieken. Wallenstein versloeg de Zweden niet, maar de Zweedse koning sneuvelde wel.

Zweeds-Franse fase
Richelieu zegt nu openlijk zijn steun toe aan de Duitse protestanten. De Habsburgers zaten overal in de verdrukking en Frankrijk verkreeg hegemonie in Europa.

Let op: Zweden, Frankrijk en Bohemen verkregen steeds Nederlandse steun.

1648: De Vrede van Westfalen

Oplossing godsdienststrijd: calvinisme erkend, recht van een staat zijn eigen religie te bepalen, secularisatie kerkelijke bezittingen. Verdeling protestantse en katholieke gebieden vastgelegd. Einde strijd vorsten en keizer. Staatjes worden ‘soeverein’ (niet-inmenging van buitenlanders in interne zaken).

Eigenlijk valt de HRR dus uit elkaar, het huis van Habsburg had nog maar weinig zeggenschap over de staatjes. Toch bleef het huis Habsburg toonaangevend; regeerde nog steeds over veel andere delen.

Conclusie: Vrede van Westfalen markeert het begin van het moderne Europese statenstelsel na 1648, waarbij de soevereine staten in opkomst waren.

1648-1713: Europese ‘anarchie’

Na de Vrede van Westfalen volgt er een periode van een machtsvacuüm. De Habsburgse dominantie is voorbij, de HRR is uiteengevallen en Spanje is verzwakt. Er is geen supermacht. In Europa ontstaat in deze periode een strijd om dit vacuüm te vullen, een strijd om grond en macht.

Lodewijk (Louis) XIV en de oorlogen van Lodewijk XIV
Lodewijk had 2 doelen:
  1. Frankrijk groter maken, de grenzen verschuiven naar de Rijn en de Alpen.
  2. Spaanse kroon erven. Lodewijk was al eerder getrouwd met de zus van de zieke Karel II van Spanje.

Balance of Power:
Al eerder had het Habsburgse Huis gedreigd te overheersen in Europa. Dit werd opgelost met Frankrijk als tegengewicht. Maar nu kwam de bedreiging van de Franse kant. De theorie van de Balance of Power (machtsevenwicht) beschrijft dat er in een situatie van een dreigende overheerser bondgenootschappen worden gevormd als tegenhanger. Deze bondgenootschappen tegen de ambities van Frankrijk werden voornamelijk opgezet door de Nederlanders, onder leiding van Willem III, oftewel Prins Willem van Oranje.

De aanloop naar de oorlog:
Nederland was een toonaangevende macht geworden op verschillende gebieden, overzeese handel, tolerantie, kunst en cultuur. Nederland verzeilde in verschillende oorlogen met Engeland, toen deze hun handelsbelangen op zee bedreigde. In 1667 begon echter Lodewijk XIV Spaans-Nederland binnen te vallen. Hij claimde dit gebied. Nederland stopte tijdelijk de conflicten met Engeland en vormde nu met Engeland een bondgenootschap tegen Frankrijk, waarbij ook Zweden zich aansloot.

Willem III van Oranje was hierbij de leidinggevende stadhouder, die tevens getrouwd was met Mary Stuart, het nichtje van de koning van Engeland. Frankrijk kon even teruggedrongen worden, maar viel al snel Spaans-Nederland (ditmaal met de hulp van Engeland!) weer binnen. Hierop vormde Willem III een bondgenootschap met Denemarken, Brandenburg, en de Habsburgers (tegen wie ze in de Dertigjarige Oorlog nog gevochten hadden!). Hierdoor kwamen er onderhandeling met Lodewijk XIV.

Begin Lodewijkse oorlogen
Lodewijk begint een grote expansie, waarbij er coalities ontstaan tegen Frankrijk. Er ontstaat een Grote Alliantie bestaande uit: de Republiek der Nederlanden, Oostenrijkse keizer, Spanje, Zweden, Beieren, Saksen en Palts. Na drie jaar sloot ook Engeland zich hierbij aan, toen Willem III koning van Engeland werd. Hierop volgde de vrede van Rijswijk. Het grootste probleem was echter nog niet opgelost; de strijd om de Spaanse kroon.

1702-1713: De Spaanse Successie-oorlog

Het Europese conflict dat ontstond na de dood van de Habsburgse Karel II van Spanje. Lodewijk en Leopold waren beide met een zus van Karel II getrouwd. Ze wilde zo Spanje verdelen, om het machtsevenwicht in stand te houden. Maar de kinderloos gestorven Karel wilde dat zijn bezittingen naar Filips van Anjou gingen, de kleinzoon van de Franse koning Lodewijk XIV. De oorlog begon toen Leopold I van het Heilige Roomse Rijk, die ook deel uitmaakte van de Habsburgse dynastie, in opstand kwam en de erfenis opeiste voor de Habsburgse dynastie. Toen Lodewijk XIV zijn rijk agressief begon uit te breiden, sloten Engeland en de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden zich aan bij de Habsburgse monarchie, om de Franse expansie tegen te gaan (weer de Grote Alliantie zonder Beieren). Frankrijk vond bondgenoten in Spanje (voor de wil van de koning) en Beieren. De oorlog vond niet alleen in Europa plaats, maar ook in Noord-Amerika, waar het conflict bekend werd als Queen Anne's War, waarbij Frankrijk nogal wat terrein verloor aan de Britten.

Doelen van elk land:
  • Oostenrijk: wil Spanje in de Habsburgse familie houden, wil Beieren verpletteren, wil meer invloed in Italië.
  • Nederland: vecht voor veiligheid, wil Frankrijk uit Nederland houden. Wil Frankrijk uit de Spaans-Amerikaanse gebieden houden.
  • Engeland: wil de katholieke Stuarts (gesteund door Frankrijk) uit Engeland houden. Wil Frankrijk uit de Spaans-Amerikaanse gebieden houden.

De oorlog vond niet alleen in Europa plaats, maar ook in Noord-Amerika, waar het conflict bekend werd als Queen Anne's War, waarbij Frankrijk nogal wat terrein verloor aan de Britten.

1713: De Vrede van Utrecht

  • Spaanse Rijk wordt opgedeeld
  • Grote winst voor de Oostenrijkse Habsburgers
  • Filip V blijft koning van Spanje (maar niet van Frankrijk!)
  • Nederland verliest overwicht op zee, maar ontvangt wel veiligheid; het recht op garnizoenen in forten ter bescherming tegen Frankrijk.

De grote overwinnaar was Engeland. Engeland kreeg uitbreiding van het koloniaal gebied in de vorm van Gibraltar, waarmee het controle kreeg op de toegang tot de Middellandse Zee. Ook kreeg het Menorca van Spanje. Het kwam ook in het bezit van een aantal Franse koloniën in Noord-Amerika. Ook kwam het in het bezit van het uiterst belangrijke Asiento, het recht om Afrikaanse slaven te leveren aan de Spaanse gebieden in Amerika.

Conclusie: Frankrijk, Oostenrijk en Engeland worden de drie sterke machten in West-Europa. Er ontstaat een stabiel machtsevenwicht.
© 2008 - 2009 Papillon, gepubliceerd in Samenvattingen (Educatie en School) op 23-09-2008, laatst gewijzigd op 30-01-2009. Het auteursrecht van dit artikel ligt bij de infoteur. Zonder toestemming van Papillon is vermenigvuldiging van dit artikel verboden. Meer...

Verwante artikelen

Bronnen en/of referenties

  • A History of a Modern World, R.R. Palmer

Reageer op het artikel "Het moderne Europese statenstelsel"


Er zijn nog geen reacties geplaatst op dit artikel.