Nectar vwo biologie deel 1 hoofdstuk 7 Erfelijkheid

Dit is de samenvatting van Nectar vwo bovenbouw biologie deel 1. Dit boek wordt gebruikt in 4vwo in het voortgezet onderwijs. Hoofdstuk 7: Erfelijkheid

Nectar samenvatting boek informatie

• Titel: Nectar vwo bovenbouw biologie deel 1
• Auteur: Bijsterbosch e.a.
• Uitgever: Wolters-Noordhoff
• ISBN: 9789001319205
• Verkrijgbaar bij de reguliere boekwinkels.

.

Bekijk de andere hoofdstukken in de Nectar special.

7.1 Je bent uniek

De genetica bestudeert hoe overeenkomsten en verschillen tussen organismen ontstaan en hoe eigenschappen vastliggen in genen en chromosomen. De toepassingen en kennis hiervan ontwikkelt zich voortdurend.

Variatie ontstaat door verschillende oorzaken:

• Recombinatie (door de grote variatie door meiose bij zaad- en eicellen ontstaan door het geslachtelijk voortplanten variatie)
• Crossing-over (tijdens de profase I kunnen de chromatiden van homologe chromosomen kruisen. In 10% van de gevallen leidt dit tot breuk en verwisseling van de chromatiden)
• Mutaties (door straling of chemische stoffen. Als dit in een gameet (voortplantingscel) gebeurt, krijgen alle cellen deze mutatie)

7.2 Wat je chromosomen vertellen

Karyogram: een chromosomenportret, gefotografeerd in de metafase van een mitose. Laatste paar zijn de geslachtschromosomen, rest zijn autosomen. Geslachtschromosomen even groot à (XX) vrouw, verschillend à (XY) man.

Lichaampje van Barr: 1 X-chromosoom in de lichaamscel van een vrouw, dat volledig of grotendeels gespiraliseerd blijft.Op het Y-chromosoom ligt het SRY-gen, dit remt of activeert een hele serie andere genen, wat zorgt voor de ontwikkeling van geslachtsorganen van een jongen.

Monosomie: 1 van de 23 chromosomenparen ontbreekt, leidt bijna altijd tot miskraam
Trisomie: er is een chromosomenpaar extra. Mensen met het syndroom van Down hebben een extra chromosoom 21.
Non-disjunctie: de chromosomenparen of chromatiden gaan niet uit elkaar tijdens de meiose.

7.3 Een mens is meer dan zijn genen

Veel ziektes en aandoeningen zijn terug te voeren op een afwijkend gen. Maar bij gedrag kan dat (meestal) niet. Gedrag is een complex geheel, waarbij hersenactiviteit, keuzevrijheid, ervaringen en omgevingsfactoren een rol spelen.

Genotype : de erfelijke informatie die je genen bevatten
Fenotype: gevolg van genotype en milieu
Niet erfelijke aangeboren eigenschap: laag geboortegewicht door rokende moeder
Wel erfelijke aangeboren eigenschappen: bijv. stofwisselingsziekte

Van veel eigenschappen is het niet duidelijk wat het aandeel is van genen en wat van milieu. Dit is de nature-nurture discussie (genen-opvoeding). De meeste gegevens voor onderzoek hiernaar komt uit familieonderzoek, bijv. eeneiige tweelingen (nature is gelijk), en twee-eiige (nurture is gelijk).

7.4 Je genen geef je door

Om een bepaald stofje in water te proeven, moet je het allel (genvariant) T bezitten (T = dominant, t = recessief).

Voorbeeld

• TT (homozygoot dominant) (1),
• Tt (heterozygoot) (2),
• tt (homozygoot recessief) (3).

De persoon met 1 en 2 kunnen het stofje proeven.

Als je heterozygoot bent, kan je drager of draagster zijn. Het gen komt dan niet tot uiting bij jou, maar je kan het recessieve gen wel doorgeven aan je kinderen.

Er zijn genen die gelokaliseerd zijn op de geslachtschromosomen, voor op het X-chromosoom. Deze eigenschappen erven dan ook X-chromosomaal over, en komen veel vaker voor bij mannen dan bij vrouwen. Mannen hebben maar 1 X, ligt de eigenschap daarop, zijn ze gelijk de klos.

Een aantal afkortingen die vaak voorkomen:

• P-generatie (ouders, ouderplanten)
• F1 (zonen en dochters
)

• F2 (onderlinge kruising tussen F1: achterkleinzonen en –dochters)

Door kruisingsschema’s en stambomen kan je mogelijke geno- en fenotypen bepalen.

Intermediair fenotype: er is geen sprake van dominant en recessief, beide allelen zijn even sterk. Bijv. blond en donker haar wordt lichtbruin
Co-dominantie: er is sprake van meer dan 1 dominant allel voor deze eigenschap. Bijv. bloedgroepen

7.5 Als genen afwijken

Als er een ernstige ziekte in de familie voorkomt, kan je laten onderzoeken hoe groot de kans is dat jouw kind de ziekte ook heeft. Eerst wordt dit bekeken op grond van een stamboom, daarna kan het DNA eventueel op verschillende manieren onderzocht worden. Dit heet prenatale diagnostiek.

Daar zijn een aantal mogelijkheden voor:

• Vlokkentest (uit de vlokken van de placenta wordt DNA gehaald)
• Vruchtwaterpunctie (cellen uit het vruchtwater worden opgezogen)
• Navelstrengpunctie (bloedcellen van het embryo worden uit de navelstreng gehaald)

Door echoscopie kijk je in de baarmoeder, om de juiste plaats te bepalen. De technieken zijn niet zonder risico, de kans op een miskraam is resp. 2% en 0,5%. Een nieuwe en veilige techniek is het verzamelen van embryonale cellen uit het bloed van de moeder. De uitslag is niet altijd gunstig, en ouders staan dan voor een keus: doorgaan of afbreken.