Henri Bergson: Over het komische in het algemeen

In de inleiding van zijn artikel vraagt Henri Bergson zich af waarom we überhaupt lachen, wat hier de betekenis van is, wat er aan ten grondslag ligt, etc. Hij stelt hierbij dat de men hier sinds Aristoteles al probeert achter te komen.

Het is dan ook niet zijn bedoeling om het komische een definitie te geven (dit zou namelijk niet mogelijk zijn, aangezien de grootste denkers tevergeefs al met dit probleem geworsteld hebben), hij wil eerder uiteenzetten dat het komische overal en ook in de meest uiteenlopende vormen terugkeert. In een aantal hoofdstukken zal hij die verschillende vormen, geïllustreerd aan de hand van voorbeelden, uiteenzetten. In het bijzonder behandelt hij hier het komische van bepaalde menselijke vormen en bewegingen. Hierdoor zou misschien wat nuttige kennis opgedaan kunnen worden. Maar een echt helder doel is niet duidelijk.

Hoofdstuk 1

Volgens Bergson bestaat er niets komisch buiten het menselijke. Landschappen zijn niet komisch en om een dier kan eigenlijk pas gelachen worden zodra we er een menselijke uitdrukking of houding in ontdekt hebben. De definitie van een mens zou dus kunnen zijn ‘een dier dat kan lachen’. Maar ook ‘een dier dat aan het lachen maakt’, zou mogelijk zijn. Belangrijk bij het lachen is de ongevoeligheid van mensen. Emoties worden voor een groot deel uitgeschakeld. Gevoelens van medelijden, ten opzichte van diegene waarom gelachen wordt, worden opzij geschoven. Wanneer we voor een bepaald iemand medelijden voelen, kunnen we daar onmogelijk om lachen. Het gevoel moet dus uitgeschakeld worden. Ook serieuze handelingen worden komisch als we ze losmaken van ons begeleidende gevoel. Door dit te doen zullen heel wat drama’s in blijspelen veranderen.

Wanneer we ons buitengesloten voelen kunnen we niet genieten van het komische. Als wij buiten een bepaalde groep mensen staan die onderling plezier hebben, kunnen we niet vaak in dat plezier meegaan. Dat komt omdat we op dat moment niet bij dat gezelschap horen. Zou dit wel zo zijn, dan zouden wij ook mee lachen. In het lachen schuilt dus een onuitgesproken overeenstemming met andere betrokkenen. Als een soort van geheime verstandshouding. In een theater wordt harder gelachen naarmate de zaal voller is. Om het lachen te begrijpen moeten we het plaatsen in het natuurlijke milieu, namelijk de maatschappij; lachen heeft namelijk een sociale functie. Het is niet iets abstracts, het leeft in het gemeenschappelijke leven.

Hoofdstuk 2

Wanneer we lachen, lachen we eigenlijk om het onvrijwillige karakter van een abrupte verandering van houding. Als een man op straat valt, lachen we. We verwachten van die persoon soepelheid en levende buigzaamheid, terwijl die persoon zich, door te vallen, juist kenmerkt door een soort mechanische starheid. En die starheid moet zich uit zichzelf en op een natuurlijke wijze manifesteren. Anders is een bepaald voorval niet komisch. Als die persoon zijn eigen val duidelijk in scène heeft gezet, zal dit ook absoluut niet komisch zijn. Een algemene wet luidt dan ook; wanneer een bepaald komisch effect voortvloeit uit een bepaalde oorzaak, lijkt het effect des te komischer naarmate we zijn oorzaak natuurlijker vinden. Spontaniteit speelt hier ook een belangrijke rol bij.

Maar wanneer de mechanische starheid zich, in plaats van het lichaam, nu uit in de zintuigen en het verstand, spreken we van een verstrooid type. En juist omdat er vaak een bepaald herkenbaar systeem zit in hun verstrooidheid, steken zij in hun gedrag boven anderen uit. In drama’s denken we in eerste instantie vooral aan de hoofdpersoon, die zich kenmerkt door een bepaalde komische eigenschap. Die komische eigenschap is gedurende het drama eigenlijk de onzichtbaar aanwezige hoofdpersoon van wie de werkelijke personages afhankelijk zijn. Als een rode draad loopt die eigenschap door het verhaal heen. Een komisch personage is dan ook vaak komisch omdat dat personage zich daar niet van bewust is. Hier is het komische dus eigenlijk onbewust. Wanneer er om een bepaald iemand gelachen wordt, betekent dit dus eigenlijk dat diegene anders is dan de rest. En om niet meer uitgelachen te worden, zal hij zich dan ook enigszins moeten aanpassen aan de rest. De lach corrigeert de zeden van een persoon. We proberen onmiddellijk te lijken op wat we zouden moeten zijn.

Volgens Bergson brengen de elementen spanning en soepelheid het leven in stelling. Wanneer wij deze elementen niet hebben ontstaan er problemen. Als ze niet in het karakter zitten, vinden er fundamentele aanpassingsproblemen aan het sociale leven plaats. Bevinden ze zich niet in lichaam, dan doen zich allerlei ongelukken, ziekten en kwalen voor. Pas als deze handicaps overwonnen zijn kunnen we leven en met anderen leven. Maar om goed te leven is nog iets anders nodig. Mensen moeten zich voortdurend aanpassen aan de onevenwichtige samenleving. Pas dan wordt de samenleving goed. En door om zaken als afwijkend gedrag en verdere buitensporigheden te lachen blijven die zaken onbelangrijk en vormen ze geen direct gevaar voor de goed functionerende samenleving. Het lachen is dus ook een soort sociaal gebaar. Het onvermogen (door een bepaalde starheid en onbuigzaamheid van het lichaam) om zich aan te passen is komisch, het is namelijk anders dan de massa. Maar belangrijk is dat Bergson geen definities wil (en ook niet kan) geven. Het is namelijk onmogelijk om op dit gebied goede conclusies te trekken.

Hoofdstuk 3

Het is volgens Bergson moeilijk om antwoorden te geven op ingewikkelde vragen als ‘hoe ziet een komisch gezicht eruit?’ en ‘waar komt een belachelijke gezichtsuitdrukking vandaan?’ Om lelijkheid te definiëren moeten we het, volgens Bergson, overdreven aandikken en opblazen. We moeten de lelijkheid afzichtelijk maken en zo overdrijven dat er uiteindelijk sprake is van mismaaktheid, zodat we kunnen bekijken hoe we van mismaaktheid in het belachelijke terechtkomen. Hieruit kan dan weer een wet afgeleid worden; iedere mismaaktheid die door een welgeschapen persoon te imiteren is, kan komisch worden. Denk maar eens aan de manier waarop Hans Teeuwen de Jostiband belachelijk maakt. Een bepaalde gezichtsuitdrukking is des te komischer naarmate we er op een natuurlijker wijze de oorzaak van kunnen verklaren. Dit hebben we in vorige hoofdstukken ook al gezien. Het zijn vooral zaken als automatisme, starheid en eenmaal gevormde en vastgeroeste plooien waar we hartelijk om moeten lachen. Hetzelfde geldt bijvoorbeeld voor karikatuurtekeningen. De kunst van deze tekeningen bestaat uit het vastleggen van soms onwaarneembare uiterlijke bewegingen door die in het extreme te vergroten / versterken. Overdrijving wordt binnen deze kunstvorm dus als hulpmiddel gebruikt om komisch te worden. Verder is dit hoofdstuk niet echt interessant meer.

Hoofdstuk 4

Met betrekking tot komische gebaren kan er ook een wet geformuleerd worden; de houdingen, gebaren en bewegingen van het menselijk lichaam zijn lachwekkend precies in de mate waarin dit lichaam ons doet denken aan een eenvoudige mechaniek. Om deze wet toe te passen gebruikt Bergson het voorbeeld van tekeningen, hoewel er talloze voorbeelden aangehaald kunnen worden. Bij tekeningen is de tekst vaak komisch, maar de tekeningen zelf kunnen dat ook zijn. Tekeningen beelden hun hoofdpersonages, die gezien kunnen worden als mensen, namelijk als gescharnierde marionetten af. De verstijfde figuren moeten echter wel de indruk van levende personages blijven wekken. Als een personage en zijn mechaniek hechter met elkaar verbonden zijn, zal het komische effect groter zijn. Gebaren worden komisch wanneer ze door iemand anders worden nagedaan. Als iemand bij een uitleg van een bepaald probleem gebaren gebruikt om zijn verhaal te ondersteunen, hebben deze gebaren met zijn persoonlijke emoties te maken. Maar wanneer iemand gebaren imiteert, ontbreken die emoties en worden die gebaren komisch. Het gaat in dit geval dus puur en alleen om de mechanische handeling en niet om persoonlijke emoties. Alleen het mechanische karakter van de gebaren kan geïmiteerd worden, niet de bijkomende emoties. De ombuiging van het natuurlijke leven in de richting van het mechanische is de werkelijke oorzaak van het lachen. Eén van de favoriete methoden van de parodie bijvoorbeeld is de gebaren in verband te brengen met eenvoudige handelingen. © 2007 - 2010 Johndavis, gepubliceerd in Samenvattingen (Educatie en School) op 21-11-2007. Het auteursrecht van dit artikel ligt bij de infoteur. Zonder toestemming van Johndavis is vermenigvuldiging van dit artikel verboden. Meer...

Verwante artikelen

• De Nieuwste Show: De nieuwste Show is een satirisch programma dat elke werkdag behalve vrijdag om 11 uur 's avonds op 3 verschijnt. Patrick Lodiers en een aantal lama's bespreken op een grappige wijze in een…
• Humor in de speelfilm ‘Two Weeks Notice’: Dat Sandra Bullock komisch talent heeft is wel bekend en toch slaat ze zo nu en dan de plank stevig mis. Zo niet met Two Weeks Notice waar ze samen met Hugh Grant ee…
• Het gebruik van film in training: In trainingen en cursussen wordt veel gebruik gemaakt van rollenspelen en cases om te demonstreren hoe een bepaalde vaardigheid werkt in de praktijk. Een interessant alterna…
• Humor in relaties en communicatie: Diverse onderzoekers hebben gesteld dat humor een belangrijke rol speelt bij het ontstaan, behouden en onderhouden van hechte interpersoonlijke relaties. Het blijkt ook dat…
• Lachtherapie: lachen is gezond: Lachen is leuk, het voelt goed en het is nog gezond ook. Lachen heeft positieve effecten op zowel ons lichaam als op onze geest. Daarom moet er meer gelachen worden. Lachthera…