Examen en Literaire Canon

Examenvraag 3 literatuurwetenschap literaire canon

Infoteur: Marileen

Examenvraag 3 literatuurwetenschap literaire canon

Tentamenvraag Vergel. literatuurwetenschapDe literaire canon is een notie die nogal eens stof tot discussie geeft. Toch kunnen we deze terugvinden in de theorieën van bijvoorbeeld Harold Bloom en Joeri Tynjanov.a) Leg uit wat de relatie is tussen de literaire canon en de theorieën van Tynjanov en Bloom.b) Slagen Tynjanov en Bloom er volgens jou in om, ieder op zijn eigen wijze, de controverses met betrekking tot de literaire canon te ontwijken? Leg uit waarom je dit wel of niet vindt.


A

Bloom:
Volgens Bloom is de literaire canon het geheel van boeken die van belang zijn / onthouden moeten worden. Ook zegt hij dat zo’n canon grote invloed uitoefent. Schrijvers kunnen drie dingen met de canon doen:
  • 1. Ze kunnen de canon bevestigen (een conservatief standpunt dus). Ze schrijven zoals de auteurs in de canon, om ook belangrijk te worden;
  • 2. Ze kunnen zich verzetten tegen de canon (meestal werkt dit echt niet en worden ze later toch aan de canon toegevoegd);
  • 3. Ze kunnen zich aan de canon onttrekken, door zich er niets van aan te trekken en gewoon te schrijven, en ze zien wel waar het eindigt.

Een echte poëet zou zich volgens Bloom tegen de canon verzetten, terwijl een zwakke het zou bevestigen.
Wat nu werkelijk literatuur is, is niet te beschrijven. Want wat wij de stijl van de auteur noemen, ziet hij zelf misschien totaal niet zo. Het werk van een auteur is dan ook niet helemaal na te bootsen, omdat we allemaal een andere achtergrond hebben en onze eigen stijl niet kunnen verloochen.
Wel kunnen er (literaire / canons) invloeden zijn op de auteur en zijn werk. Daar komen drie angsten uit voort:
  • 1. De angst voor beïnvloeden (je wil niet dat je anderen beïnvloedt);
  • 2. De angst voor beïnvloeding (bang dat jij je laat beïnvloeden door anderen);
  • 3. De angst voor originaliteit (mensen vergeten dat jij de eerste was, of dat je zo anders bent dat anderen niets met je werk kunnen).

Volgens Bloom hebben de echte schrijvers last van de derde angst, maar het één sluit het ander niet uit.
De evolutie van een schrijver en het komen in de canon is in zes verschillende stadia weer te geven (dit is een Freudiaanse gedachtengang die Bloom heeft overgenomen en alleen voor mannen geldt):
  • 1. Clinamen = bewuste onderschatting of mislezing van voorgangers;
  • 2. Tessera = vervolmaking van de voorganger m.b.v. antithese (door afzetting en het tegenovergestelde te doen stel je dingen aan de kaak en krijg je een completer beeld);
  • 3. Kenosis = bewust streven naar discontinuïteit en daarbij het afkappen van oude ideeën;
  • 4. Demonisatie = het unieke van voorgangers weggeneraliseren (stukken ‘stelen’ zodat het niet meer uniek is);
  • 5. Askesis = eigen discontinuïteit (jezelf niet meer zo speciaal vinden en jezelf omlaag halen. Daarbij zijn de anderen ook onbelangrijk geworden);
  • 6. Apophrades = teruggaan naar de canon, nadat je erkent dat je beïnvloed bent, maar alsnog doen alsof je zelf eerder was met je ideeën.

Tynjanov:
Zijn ideeën zijn een uitbreiding op het formalistische gedachtengoed. Volgens hem zijn er drie problemen:
  • 1. Psychologisme (wat maakt de schrijver of lezer door tijdens het lezen / schrijven van een tekst);
  • 2. De evolutie van de literaire reeks (canon) door de beïnvloeding van verschillende reeksen;
  • 3. Contemporaine hedendaagse literatuur wordt bekeken vanuit een traditie, maar we moeten streven naar een a-historisch perspectief.

Volgens Tynjanov gaat het om de evolutie en ‘aflossing van systemen’. Volgens hem heb je allerlei reeksen (niet alleen literaire, maar bijvoorbeeld ook sociale en culturele reeksen). Deze reeksen beïnvloeden elkaar en zorgen dat er veranderingen optreden. Dit is beter te begrijpen als we de verschillende reeksen als reeksen bolletjes met daarin stippen zien. De losse bolletjes kunnen we als een ‘systeem’ zien, een conventie in één tijdseenheid; de stippen als losse ‘elementen’. De bovenste reeks bolletjes is de literaire reeks. Daaronder is een reeks bolletjes voor de sociale reeks. In het eerste systeem hebben de losse elementen invloed op elkaar (synfunctie). Maar het systeem in zijn geheel heeft ook invloed op het volgende systeem (autofunctie), net zo goed als losse elementen ook invloed kunnen hebben op een volgend systeem en / of de elementen erin (neem bijvoorbeeld de literaire stroming Romantiek, deze had invloed op de volgende stroming, maar ook hadden de individuele schrijvers uit de Romantiek invloed op de volgende stroming, en zelfs op individuele schrijvers in de volgende stroming). Onder de literaire reeks stond de sociale reeks. Deze vormt zich op dezelfde manier, maar wordt ook beïnvloed door de literatuur, net zoals de literatuur door de sociale reeks beïnvloed wordt (autofunctie) (denk maar aan de invloed van bijvoorbeeld oorlogen, feminisme, kapitalisme of kolonisatie op de literatuur). En zo zijn er ook weer elementen uit de sociale reeks, die een systeem van de literaire reeks kunnen beïnvloeden. De laatste systemen sluiten pas aan bij de reeks, op het moment dat deze vervangen wordt door een nieuw systeem. Dit nieuwe systeem is in feite een omvorming van het oude systeem met enkele nieuwe elementen en een nieuwe hiërarchie van de totale elementen.

De synfuncties worden bepaald door de autofuncties, want je moet altijd vergelijken wil je iets kunnen vaststellen; zonder context kun je niets bepalen (je weet pas dat iets koud is, als je ook warm kent). Maar bij dit vergelijken mag je geen stappen overslaan. Daarom moet je de losse elementen vergelijken en niet meteen hele systemen of reeksen. Literatuur zou vervreemdend moeten werken door het afwijkend taalgebruik. Maar door de wederzijdse beïnvloeding van reeksen en systemen blijft dit niet werken (de woorden uit Olli B. Bommel werken voor ons nu niet meer vervreemdend, ze zijn opgenomen in andere reeksen waardoor het normale uitdrukkingen zijn geworden).

B

Beiden schrijven wat een literaire canon is, hoe hiermee kan worden omgegaan door auteurs en wetenschappers, maar hiermee geven ze geen antwoord op de vraag welk werk er nu tot de literaire canon behoort. Bloom zegt hierover wel dat het ‘het geheel van boeken die van belang zijn / onthouden moeten worden’ is, maar wie bepaalt dat? Tyljanov beschrijft heel wetenschappelijk hoe een canon ontstaat en eruit ziet, maar ook hij geeft geen inhoud aan de canon. Hierin ontwijken ze dus duidelijk deze problematiek, en door de vage omschrijvingen roepen deze teksten alleen maar meer de vraag om een antwoord op.

Een andere controverse is de vraag of je de canon kunt ontwijken. Volgens Bloom kan dit niet. Je kunt je tegen de canon verzetten, de canon bevestigen of je eraan onttrekken. Maar dit laatste is eigenlijk niet mogelijk, omdat je er hoe dan ook door beïnvloed wordt. Tynjanov denkt ook dat de canon niet te ontwijken is, want deze wordt gevormd door verschillende wederzijdse beïnvloedingen en door het vergelijkende aspect van de lezer of wetenschapper.
© 2007 - 2009 Marileen, gepubliceerd in Examen (Educatie en School) op 15-02-2007. Het auteursrecht van dit artikel ligt bij de infoteur. Zonder toestemming van Marileen is vermenigvuldiging van dit artikel verboden. Meer...

Verwante artikelen


Reageer op het artikel "Examenvraag 3 literatuurwetenschap literaire canon"


Er zijn nog geen reacties geplaatst op dit artikel.