Literatuur: Eerste, tweede en derde werkelijkheid

In de literatuur kan de verwijzing naar de werkelijkheid heel sterk zijn, bijvoorbeeld in een reisverhaal of in een dagboek. In tegenstelling tot bijvoorbeeld een journalist is een schrijver van fictie niet gebonden aan feiten: hij mag de werkelijkheid aanpassen aan zijn doel, als hem dat beter uitkomt. Hij voert zijn lezer mee naar een denkbeeldige wereld. De schrijver kan in een boek met de werkelijkheid doen wat hij wil. Hij kan de werkelijkheid zo weergeven dat je die echt vindt lijken op de wereld om je heen. Dat kan een echte droomwereld zijn, maar het is best mogelijk dat je al lezend ontdekt dat die fantasiewereld in bepaalde opzichten heel sterk lijkt op de dagelijkse realiteit.

Eerste, tweede en derde werkelijkheid

Een samensteller van een encyclopedie maakt gebruik van feiten. Die feiten vormen de zogenaamde eerste werkelijkheid. Een schrijver van literatuur schept een tweede werkelijkheid. Daarbij maakt hij gebruik van de eerste werkelijkheid en van zijn eigen visie daarop. Hij drukt uit wat voor hem de kern van zijn waarnemingen is en kiest daarvoor zijn eigen beelden. Zo beschrijft een samensteller van een encyclopedie een appel anders dan een dichter. En een foto van een appel is iets anders dan een kunstzinnige mezzotint (bepaalde soort grafiek) ervan.

Eerste werkelijkheid

De eerste werkelijkheid zijn feiten waarin geen mening verwerkt is. Dus alleen harde feiten.

Tweede werkelijkheid

De 'hoeveelheid' werkelijkheid die een schrijver gebruikt voor zijn fictionele teksten verschilt per boek en per schrijver. Een schrijver die zijn jeugdherinneringen aan het papier toevertrouwd, gebruikt veel werkelijkheid. Een schrijver van avonturenverhalen gebruikt vooral zijn fantasie. Toch put ook hij, zelfs voor de meest fantastische avonturen, uit zijn eigen kennis en leefwereld.

Hij 'kleurt' zijn teksten met persoonlijke ervaringen en opvattingen of met die van anderen. Als hij dit niet doet, blijven de personages stropoppen waarin de lezer zich niet kan herkennen. De tekst biedt dan geen mogelijkheid tot identificatie.

Derde werkelijkheid

Naast de eerste werkelijkheid (de feiten) en de tweede werkelijkheid (de werkelijkheid zoals de schrijver die ervaart en die hij weergeeft in zijn tekst) is er nog een derde werkelijkheid: dat is de werkelijkheid die je als lezer uit een tekst haalt. Want ook jij kleurt als lezer het beeld dat de tekst bij je oproept vanuit je eigen levenservaringen.

Dus...

Eerste werkelijkheid	Tweede werkelijkheid	Derde werkelijkheid
De echte werkelijkheid, de feiten.	De werkelijkheid zoals de schrijver die ervaart en die hij weergeeft in zijn tekst.	De werkelijkheid die je als lezer uit een tekst haalt.